/czas4066_46_47_14.djvu

			ANNALES
UNIVERSITATIS MARIAE C U RI E - S K L 0 D O W S К A
LUBLIN — POLONIA
VOL. XLVI/XLVII, 14	SECTIO F	1991/1992
Instytut Historii Wydziału Humanistycznego UMCS
Mariusz KORZENIOWSKI
Struktura organizacyjna i początki działalności Centralnego
Komitetu Obywatelskiego Królestwa Polskiego w Rosji w 1915 r.
La structure et les débuts de l’activité du Comité Civique Central du Royaume de
Pologne en Russie en 1915
Działalność polskich organizacji ratowniczych podczas I wojny świato¬
wej jest dziedziną dotychczas w nieznacznym stopniu rozpoznaną. W istnie¬
jącej literaturze problematyka ta jest poruszana pośrednio przez znawców
przedmiotu.1
Założeniem niniejszej pracy jest próba przedstawienia działalności i kształ¬
towania się struktur organizacyjnych Centralnego Komitetu Obywatelskiego
w Rosji od momentu rozpoczęcia ewakuacji Królestwa Polskiego do końca
1915 r.
Centralny Komitet Obywatelski Królestwa Polskiego (CKO) ukonstytu¬
ował się oficjalnie w Warszawie 11 września 1914 r. Powstał na bazie zarządu
Centralnego Towarzystwa Rolniczego, który skupił wokół siebie przedsta¬
wicieli najpoważniejszych organizacji społecznych i ekonomicznych, działa¬
jących na terenie Królestwa Polskiego.2 Celem CKO było, „aby w miarę
sił i możności wpłynąć na utrzymanie normalnego życia ekonomicznego
w kraju, starać się nie dopuścić do dezorganizacji i upadku instytucyj spół¬
dzielczych oraz innych ognisk kulturalno-gospodarczych, wreszcie nieść po¬
moc ludności, która ucierpiała w czasie wojny”.3 Dążył do ujęcia w struk¬
tury organizacyjne sieci oddolnie powstających komitetów obywatelskich,
1	Syntezy działalności polskich organizacji ratowniczych, w tym CKO, dokonali przed
II	wojną światową, Wł. Grabski i A. Żabko-Potopowicz w pracy Ratownictwo społeczne
w czasie wielkiej wojny 191Ą-1918. Historia społeczna, t. II, Warszawa 1932. Roli CKO
w Rosji poświęca wiele miejsca I. Spustek w pracy Polacy w Piotrogrodzie 19Ц-1917,
Warszawa 1966 oraz W. Najdus: Polacy w rewolucji 1917 roku, Warszawa 1967.
Grabski, Zabko-Potopowicz: op. cit., s. 12.
3	Ibid., s. 12.
344
Mariusz Korzeniowski
aby nadać ich wysiłkom jednolity charakter. Podczas blisko rocznej działal¬
ności w Królestwie Polskim (wrzesień 1914 — lipiec 1915 r.) CKO zajął się
także sprawami: odszkodowań dla ludności za poniesione w wyniku działań
wojennych straty materialne, sprowadzenia i zaspokojenia potrzeb żywno¬
ściowych społeczeństwa; udzielania pożyczek; tworzenia schronisk i ochronek
dla dzieci i osób dorosłych; bezpieczeństwa sanitarnego kraju etc.4 Tak rozle¬
głą akcję udzielania pomocy ofiarom wojny mógł CKO prowadzić w oparciu
0	szeroką sieć lokalnych komitetów obywatelskich, a przede wszystkim po¬
święceniu ich członków. Należy podkreślić, iż CKO na początku czerwca
1915	r., dzięki swojej sprawności organizacyjnej, posiadał 554 lokalne ko¬
mitety obywatelskie.5 Szczególną rolę w organizowaniu i kierowaniu pra¬
cami CKO na terenie Królestwa Polskiego odegrali: książę Seweryn Czetwer-
tyński (prezes CKO), Władysław Grabski (wiceprezes), Stanisław Leśniow-
ski (kierownictwo komitetami miejscowymi), Antoni Wieniawski (sprawy fi¬
nansowe), Zygmunt Chrzanowski (sprawy aprowizacji kraju i gospodarcze)
1	Bronisław Załęski (zdrowie publiczne).6
W połowie 1915 r. CKO stanął w obliczu całkowitej ewakuacji Królestwa
Polskiego przez rosyjskie władze wojskowe. Dnia 3 czerwca 1915 r. dowódca
frontu południowo-zachodniego gen. Nikołaj Iwanow wydał rozkaz ewaku¬
owania, z wycofującymi się z Galicji oddziałami armii rosyjskiej, chłopów
galicyjskich w wieku poborowym. Równocześnie gen. Iwanow wspólnie ze
swoim kwatermistrzem gen. Mawrinem wydali polecenie: całkowitego znisz¬
czenia przyszłych plonów, wywozu zapasów żywności oraz ewakuacji zwie¬
rząt domowych (koni, bydła rogatego i owiec). Decyzje te uzyskały aprobatę
sztabu wodza naczelnego, który rozszerzył je także na front północno-za-
chodni (obszar Królestwa Polskiego, Białostocczyzna, ziemie litewsko-biało-
ruskie). Dnia 23 czerwca 1915 r. potwierdziła je specjalna narada w rosyjskiej
kwaterze głównej; a jej postanowienia znalazły odzwierciedlenie w rozkazie
wodza naczelnego w. ks. Mikołaja Mikołajewicza z 26 czerwca 1915 r.7
4	Ibid., s. 15.
5	Ibid., s. 13.
6	Ibid., s. 14.
7	Szef sztabu, gen. Nikołaj Januszkiewicz wydał następujący rozkaz: „W trakcie co¬
fania się zawczasu... niszczyć zasiewy kosząc je lub w inny sposób; mężczyzn, oprócz
Żydów, w wieku poborowym usuwać na zaplecze, by nie pozostawić ich w rękach prze¬
ciwników; wszystkie zapasy ziarna i paszy, bydło i konie obowiązkowo wywozić”. Narada
specjalna w rosyjskiej kwaterze głównej, która odbyła się 23 czerwca 1915 r., utrzymała
w całej rozciągłości wytyczne mówiące o tym, że „zasiewy i łąki powinny być skoszone, za¬
pasy żywności ponad normę miesięczną zarekwirowane, konie i bydło uprowadzone, środki
transportowe, przede wszystkim tabor kolejowy wywiezione, urządzenia fabryczne, ma¬
szyny, surowce, których nie uda się ewakuować — zniszczone. Złagodzenie dotychczasowej
Struktura organizacyjna i początki działalności.
345
Ewakuacja ludności Królestwa Polskiego (front północno-zachodni) przy¬
brała charakter totalny. Ludność bez różnicy płci, wieku, narodowości zo¬
stała zmuszona do natychmiastowego opuszczenia swoich siedzib, które ule¬
gały przy tym całkowitemu zniszczeniu. W tej sytuacji CKO stanął począt¬
kowo przed koniecznością zapewnienia doraźnej pomocy żywnościowej, sani¬
tarnej, pieniężnej i mieszkaniowej ludności ewakuowanej ze strefy przyfron¬
towej w głąb Królestwa. Równocześnie przedsięwziął szeroką akcję memo¬
riałową, mającą doprowadzić do cofnięcia rozkazów rosyjskiego dowództwa.
Przyniosła ona minimalne rezultaty. Głównodowodzący armią rosyjską w.ks.
Mikołaj Mikołajewicz wydał wprawdzie rozkaz zniszczenia tylko tego „co,
jest niezbędne z punktu wymagań wojennych, zarządził przy tem, że przy
niszczeniu należy spisywać akty, i że nie cała ludność powinna być ewaku¬
owana, należy tylko mężczyzn w wieku od 18-tu do 45-ciu lat powoływać do
pracy przy organizowaniu aprowizacji na tyłach armii”8, ale nie powstrzy¬
mał tym fali ewakuacyjnej i niszczycielskiego impetu, cofających się wojsk
rosyjskich. W sytuacji, kiedy coraz pewniejsze było zajęcie Warszawy przez
armię niemiecką, kiedy exodus polskiej ludności na wschód wzrastał coraz
bardziej, CKO podjął decyzję, która określała sposób i formy działalności
pod okupacją niemiecką oraz na terenie Rosji. Pod naciskiem Wł. Grab¬
skiego, CKO miał podjąć decyzję, że będzie kontynuował akcję ratowniczą
w kraju, natomiast swoim członkom, udającym się na emigrację, „powierza
opiekę nad wygnańcami oraz powierza gromadzenie funduszów, by mogli
wrócić do kraju wraz z wygnańcami i z nowemi funduszami”.9 W tym celu
praktyki sugerowane podczas narady, polegało na tym, by usuwać mężczyzn z opuszczo¬
nych terenów bez stosowania przemocy, rekrutując ich do ochotniczych oddziałów pracy,
a lasy i zabudowania niszczyć tylko w wypadku konieczności bojowej. Patrz W. Najdus:
Uchodźcy polscy w Rosji. Sprawa polska w polityce caratu, [w:] Historia Polski, t. III, cz. 3,
Warszawa 1974, s. 262-263; W. Grabski i A. Żabko-Potopowicz podają, że: „W Królestwie
pierwsza zapowiedzią ewakuacji było ogłoszenie gubernatora lubelskiego z dnia 20 czerwca
1915 r., że męska ludność cywilna z miejscowości zagrożonych zajęciem przez nieprzyja¬
ciela, będzie ewakuowana. Następnie w Chełmie pod przewodnictwem gubernatora odbyło
się zebranie przedstawicieli sztabu i kilku komisarzy włościańskich, na którym omawiano
sprawę wysiedlania ludności. Na skutek tej narady wydano rozporządzenie, zawierające
przepisy o ewakuacji na przestrzeni pasa, sięgającego 50 kilometrów poza front armii”.
W powiecie janowskim naczelnik powiatu zakomunikował wójtom do wykonania rozkaz
generała Mawrina, naczelnika zaopatrywania frontu, że należy „bydło wypędzić razem
z ludnością”. Znajdowały się tam też wskazówki, jak niszczyć zasiewy. Było również po¬
wiedziane, że należy wywieźć wszystkie apteki.” Patrz Grabski, Żabko-Potopowicz: op.
cit., s. 57.
8	Grabski, Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 57-58.
9	Archiwum Akt Nowych (dalej AAN), Centralny Komitet Obywatelski Królestwa
Polskiego (w Piotrogrodzie) (dalej CKO), sygn. 14, Grabski Władysław. Sprawozdania
z działalności w Centralnym Komitecie Obywatelskim oraz artykuły dotyczące sprawy
346
Mariusz Korzeniowski
udzielił im 23 lipca 1915 r. upoważnienia do kontynuowania działalności
poza obrębem Królestwa Polskiego.10 Pracę na obczyźnie CKO powierzył:
S.	Czetwertyńskiemu, Wł. Grabskiemu i Stanisławowi Wojciechowskiemu.
Pełnomocnicy CKO stanęli przed niezmiernie trudnym do wykonania
zadaniem. Na szlakach ewakuacyjnych przemieszczały się bowiem tysięczne
rzesze wygnańców, którym należało udzielić pomocy. Już od połowy lipca
1915	r. towarzyszyły im lotne oddziały sanitarno-żywnościowe, którymi kie¬
rował St. Wojciechowski. „Moim obowiązkiem — wspomina St. Wojciechow¬
ski — było zaopatrywać oddziały w produkty i pieniądze, które otrzymałem
w Warszawie w przeddzień wkroczenia do niej patroli niemieckich”.11 W tym
czasie Wł. Grabski, posiadając upoważnienie CKO do zdobywania środków
finansowych, uzyskał od Komitetu Wielkiej Księżny Tatiany Mikołajewnej
200 000 rubli (rb).12 Ponadto po zapoznaniu się z sytuacją wygnańców opra¬
cował plan udzielenia im doraźnej pomocy. Zdając sobie sprawę z tego, że
lokalne polskie komitety niesienia pomocy ofiarom wojny nie były w stanie
objąć pomocą wszystkich wygnańców, postanowił zorganizować w Pruża-
nach, „Komisję z samych wygnańców.” Składała się głównie z właścicieli
ziemskich; w jej pracach uczestniczyli: ks. kanonik Wiktor Adam Białłozor,
baron Józef Dangel (prezes komisji), Lucjan Gieżyński, Stefan Strzelecki,
Józef Godlewski, Stanisław Włodek, Wiktor Jakubowski i Jan Glinka.13
polskiej po rewolucji marcowej 1917 r., s. 14; Sprawozdanie z działalności Centralnego
Komitetu Obywatelskiego Królestwa Polskiego wśród wygnańców w Rosji za czas od 1-
-go sierpnia 1915 r. do dnia 1-go października 1916 r. [w:] Materiały i studia w sprawach
odbudowy Państwa Polskiego, t. 1, Piotrogród 1918, z. 1, s. 5; Grabski, Zabko-Potopowicz:
op. cit., s. 60; Najdus: Polacy w rewolucji. .., s. 33.
10	AAN, CKO, (w Warszawie) syg. 6, Posiedzenie Komitetu CKO z dnia 23 lipca 1915 r.,
nr 115, s. 154.
11	St. Wojciechowski: Moje wspomnienia, Warszawa-Lwów 1938, s. 235-236.
12	„CKO pozostał wprawdzie po wzięciu Warszawy poza frontem, ale jego ostatnią po¬
mocą w stosunku do wygnańców było wydelegowanie trzech swoich członków, Seweryna
Czetwertyńskiego, Władysława Grabskiego i Stanisława Wojciechowskiego w celu zorgani¬
zowania opieki nad Wygnańcami w Rosji w imieniu Komitetu. Wojciechowski dostał przy
tym pod swoją komendę parę oddziałów sanitarno-żywnościowych, Grabski zaś otrzymał
od Komitetu upoważnienie na wystaranie się o potrzebne fundusze i zorganizowanie spo¬
sobów przyjścia z pomocą wygnańcom w nowych, zupełnie nieznanych warunkach. Wobec
tego, że udało mu się po zajęciu Warszawy uzyskać 200 000 rb. od Komitetu w.ks. Ta¬
tiany, wysłał on do Wilna, jeszcze wtedy nie zajętego przez Niemców, dla przebywającego
tam Suwalskiego Komitetu Obywatelskiego 120 000 rb., do dyspozycji Wojciechowskiego
przekazał 50 000 rb. a sam z 30 000 rb. wyjechał na miejsce największego skupienia wy¬
gnańców, by obmyśleć i zapoczątkować dla nich pomoc i ustalić plan ogólnej kampanii
pomocy wygnańcom, zakrojonej na większą skalę”. Patrz Grabski, Zabko-Potopowicz: op.
cit., s. 60, Sprawozdanie z działalności..., s. 6.
13	Wł. Glinka: Pamiętnik z wielkiej wojny, t. 1, Warszawa 1927, s. 103-105.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
347
Zadaniem Komitetu „prużańskiego”, który przemieszczał się z ludno¬
ścią wygnańczą w głąb Rosji, było udzielanie jej pomocy. „Była to pierw¬
sza próba samopomocy wygnańców — próba, która niebawem rozrosła się
w największy organ działalności CKO w postaci tzw. Komisji Zachodniej
CKO”.14 Oprócz podejmowania doraźnych przedsięwzięć, Wł. Grabski dą¬
żył do objęcia wygnańców systematyczną pomocą, która sprowadzała się do
zbiorowego ich organizowania i utrzymywania łączności. Plan Grabskiego
polegał na tym, że na trasie przemarszu wygnańców-Polaków umieszczał
pracowników CKO, z zadaniem organizowania ich w partie (skupiska). Przy
udziale hr. Ksawerego Pusłowskiego oraz Czesława Psarskiego zwerbował
w tym celu, głównie w Moskwie i Piotrogrodzie, około trzydziestu osób.
Jako instruktorzy CKO, mieli „wyczekiwać w punktach postoju polskich
wygnańców, by do nich przemawiać, tłumaczyć potrzebę zespolenia, wpi¬
sywać do specjalnych książek legitymacyjnych i organizować w grupy pod
sterem przewodników partii, zaopatrywanych w przepaski naramienne ze
znakiem CKO i w pieniądze na dalszą drogę”.15 Przy organizowaniu partii
wychodzono z założenia, że powinna była grupować wygnańców, którzy po¬
chodzili z tej samej wsi lub okolicy, celem wzajemnej pomocy w drodze, jak
i	na miejscu wysiedlenia.16 Jak wspomniano, na czele partii stał, wybrany
przez jej członków, przewodnik. Otrzymywał od instruktora opaskę na ramię
ze znakiem CKO, sto rubli na pierwsze potrzeby partii, książkę do zapisywa¬
nia wydatków i prowadzenia ewidencji członków partii oraz kartę pocztową
z adresem CKO celem poinformowania, gdzie dana partia zatrzymała się na
stałe. Członkowie partii wybierali spośród siebie dwóch ławników, których
zadaniem było wspieranie przewodnika w czynnościach, wynikających z jego
funkcji. W myśl instrukcji CKO przewodnik zobowiązany był „dbać o całą
partię, jak ojciec o rodzinę, wyznaczać drogę i postoje, dowiadywać się, gdzie
można dostać pożywienie, starać się o zarobki dla członków swej partii tak,
żeby pracowali w jednym miejscu lub w pobliżu siebie. O zarobek i zapłatę
14	Sprawozdanie z działalności. .., s. 6.
15	Ibid., s. 7; Grabski, Zabko-Potopowicz: op. cit., s. 60; „Myśl organizowania naszych
tułaczy w partie — wspomina Wł. Glinka — jest podobno osobistym natchnieniem
W. Grabskiego. Okazała się ona nadzwyczaj szczęśliwą. Partie chronią lud nasz od rozbicia
moralnego; wygnaniec znajduje w nich surogat tych organizacji społecznych, z którymi
się zżył i bez których czuł się dotąd błędnym, mianowicie gminy, gromady wiejskiej, a od
przeszłego roku Komitetu Obywatelskiego miejscowego; wielu tułaczy czuje w partii nawet
pewne zastępstwo rodziny. Jak bardzo była ta organizacja na czasie, dowodzi ochota,
z jaką nasz lud w partie formuje i trzyma się ich. Nadzwyczaj ciekawe były relacje,
składane kolejno przez instruktorów, którzy dotąd już kilkadziesiąt partii sformułowali.
Patrz Glinka: op. cit., s. 148.
16	Wojciechowski: op. cit., s. 18; Najdus: Polacy w rewolucji..., s. 34.
348
Mariusz Korzeniowski
umawiać się powinien przewodnik w imieniu partji.”17 Dążąc do objęcia
pomocą jak największej liczby wygnańców, CKO postanowił rozstawić in¬
struktorów „w dwóch rzędach” na szlakach ewakuacyjnych w guberniach:
Mińskiej i Mohylowskiej.18 Pierwszy z nich miał za zadanie organizować
partie, drugi — zająć się ich rozlokowaniem i dalszą pomocą. W celu spraw¬
nego prowadzenia akcji ratowniczej przez instruktorów CKO powołał spe¬
cjalne organa, „rozporządzające pełnią władzy twórczej i organizacyjnej na
miejscu”. Taką rolę mieli spełniać pełnomocnicy CKO. Udzielaniem pomocy
polskiej ludności wygnańczej kierowali: na szosie moskiewskiej od Pińska do
Rostowa — baron Józef Dangel i St. Wojciechowski; w Mińsku — Marian
Lutosławski (zastąpiony został wkrótce przez Adolfa Swidę); w Mohylowie
—	Joachim Gallera.19 Do ich obowiązków należało kontrolowanie pracy in¬
struktorów, udzielanie im wskazówek i środków finansowych na niesienie
pomocy uchodźcom.
Wydaje się, że akcja ratownicza, którą prowadził CKO na szlakach
ewakuacyjnych, nie tylko umożliwiła udzielenie pomocy setkom tysięcy
wygnańców, ale przede wszystkim wskazała na konieczność jej prowadzenia
w oparciu o stałe struktury organizacyjne.
Ogrom prac związanych: z niesieniem pomocy wygnańcom, współpracą
z innymi organizacjami pomocy ofiarom wojny, utrzymaniem kontaktów
z przedstawicielami rządu rosyjskiego do spraw uchodźców, jak i z samym
rządem oraz brak jakiejkolwiek możliwości odwoływania się do organów kie¬
rowniczych CKO w Warszawie (w tym czasie Królestwo Polskie znajdowało
się pod okupacją państw centralnych) spowodowały konieczność wybrania
nowych władz, które pokierowałyby akcją ratowniczą w Rosji. Dnia 24 sierp¬
nia 1915 r. ukonstytuowało się w Piotrogrodzie Zebranie Ogólne Członków
CKO „do jej spraw na obczyźnie”. W jego skład weszli członkowie CKO
z kraju: ks. S. Czetwertyński, Wł. Grabski, St. Wojciechowski, M. Luto¬
sławski, Fyderyk Juriejwicz, Bronisław Załęski i Tadeusz Rutkowski; pre¬
zesi gubernialnych komitetów obywatelskich: suwalskiego — Joachim Gal¬
lera i lubelskiego — Jerzy Zdziechowski; członkowie Komitetu Obywatel¬
17	Ibid., s. 18.
18	„Wygnańcy posuwali się różnemi drogami na wschód, przyczem największa fala
przesuwała się po brzesko-moskiewskiej szosie. Składała się ona przeważnie z włościan
z Lubelszczyzny i Chełmszczyzny.... Druga fala szła po szosie Prużany — Słonim —
Baranowicze oraz Białystok — Wołkowysk — Słonim — Baranowicze. Tutaj też mieliśmy
włościan z Chełmszczyzny i Lubelszczyzny, ale przede wszystkiem z Łomżyńskiego,
Siedleckiego, Płockiego oraz zachodnich części Grodzieńszczyzny (Białostockie) [...] Na
północ od tej fali mieliśmy trzecią, silnie rozgałęziającą się, z mieszkańców Kowieńszczyzny
i Wileńszczyzny złożoną.” Patrz Grabski, Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 59-60.
19	Sprawozdanie z działalności.s. 7.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
349
skiego miasta Warszawy, będący jego pełnomocnikami na Rosję: Franciszek
Nowodworski; baron Leopold Kronenberg i Paweł Górski; posłowie polscy
do Dumy i Rady Państwa: Jan Harusewicz, Jerzy Gościcki i Henryk Świę¬
cicki; byli przedstawiciele CKO w Piotrogrodzie i w Moskwie: Stanisław
Glezmer, Władysław Żukowski i Aleksander Lednicki.20 W okresie później¬
szym członkami Zebrania Ogólnego CKO zostali także: Konstanty Skirmunt
i	Władysław Wielopolski,21 ks. Maciej Radziwiłł i Bolesław Powierza,22 peł¬
nomocnicy szczególni CKO: baron J. Dangel, Władysław Gutowski, Stani¬
sław Jasiukowicz i A. Swida oraz Eustachy Dobiecki (poseł do Dumy Pań¬
stwowej), Wiktor Jaroński, Czesław Karpiński, Józef Szebeko, hr. Zygmunt
Wielopolski (posłowie do Rady Państwa) hr. Władysław Sobański, ks. Cze¬
sław Swiatopełk-Mirski i Wacław Paszkowski.23
Członkowie CKO w zdecydowanej większości związani byli z polskimi or¬
ganizacjami politycznymi, które stawiały na szeroko zakrojoną współpracę
z władzami carskimi; wchodzili jak wspomniano, w skład Rady Państwa
i	Dumy Państwowej oraz wywodzili się spośród polskiego środowiska emi¬
gracyjnego (np. A. Lednicki). CKO zdominowali przedstawiciele Narodowej
Demokracji (np. M. Lutosławski, L. Kronenberg, J. Gościcki, J. Zdziechow-
ski), w jego pracach również uczestniczyli członkowie Stronnictwa Polityki
Realnej (np. hr. Z. Wielopolski, E. Dobiecki). Niewątpliwie miało to istotny
wpływ na rozwijanie akcji ratowniczej wśród uchodźców — Polaków; umoż¬
liwiało łatwiejszy dostęp do środków koniecznych na jej prowadzenie; a także
wzbudzało zaufanie rosyjskiego aparatu państwowego.
Zebrania Ogólne (zebrania zwyczajne CKO) miały się odbywać raz
w miesiącu pod przewodnictwem Pełnomocnika Głównego lub jego za¬
stępcy. Do ich kompetencji należało: rozpatrywanie sprawozdań Pełno¬
mocnika Głównego o stanie spraw CKO; kooptowanie nowych członków
CKO; udzielanie szczególnych pełnomocnictw członkom CKO celem kiero¬
wania jego działalnością w rejonach; ustalanie uprawnień zarządów rejono¬
wych; rozpatrywanie ogólnych i bieżących budżetów CKO; rozpatrywanie
spraw wniesionych przez głównego lub szczególnych pełnomocników CKO
20	Ibid., s. 9.
21	Grabski, Zabko-Potopowicz: op. cit., s. 69.
22	W Komunikacie z 10 grudnia 1915 r. CKO podał, iż w skład członków Zebrania Ogól¬
nego weszli: ks. S. Czetwertyński; baron J. Dangel, J. Gallera, St. Glezmer, J. Gościcki,
P. Górski, Wł. Grabski, Wł. Gutowski, J. Harusewicz, S. Jasiukowicz, baron L. Kro-
nenberg, A. Lednicki, S. Leśniowski, M. Lutosławski, S. Wojciechowski, J. Zdziechowski,
B. Załęski, W. Żukowski i T. Rutkowski. Łącznie Zebranie Ogólne CKO miało liczyć 23
osoby. Patrz: AAN, CKO, sygn. 11; Zarząd Główny CKO w Piotrogrodzie. Komunikaty,
Komunikat nr 1 z 10 grudnia 1915 r., s. 1.
23	Sprawozdanie z działalności..., s. 9.
350
Mariusz Korzeniowski
oraz rozpatrywanie spraw zasadniczych, stanowiących dyrektywy dla pracy
w rejonach.
Równocześnie zostały reaktywowane Zebrania Urzędowe CKO. Miały
one odbywać się w miarę potrzeb w terminie zbliżonym do zebrań ogólnych.
Rozpatrywano na nich jedynie sprawy formalne, które wymagały interwencji
lub pomocy prezesa CKO z urzędu, senatora D. Lubimowa (pełnił tę funk¬
cję jeszcze w okresie warszawskim). Występował wobec władz rosyjskich
w obronie praw i interesów CKO, podpisywał przygotowane przez CKO do¬
kumenty, które były kierowane do wyższych urzędów państwowych.25 Wszel¬
kiego rodzaju funkcje prezydialne i reprezentacyjne scedował na Pełnomoc¬
nika Głównego, który był głównym kierownikiem i przedstawicielem CKO
wobec własnych organów i na zewnątrz. Urząd Pełnomocnika Głównego
CKO został powierzony Władysławowi Grabskiemu. Posiadał on następu¬
jące obowiązki: wykonywał uchwały CKO, kierował pracami biura central¬
nego CKO w Piotrogrodzie, układał budżet, sprawozdania i wszelkiego ro¬
dzaju wystąpienia natury ogólnej, które miały być skierowane do władz
rosyjskich, instytucji społecznych lub społeczeństwa; czuwał nad tym, aby
organa wykonawcze CKO realizowały swoje czynności, zgodnie z założe¬
niami programowymi CKO, a wszelkie wydatki odpowiadały projektom bu¬
dżetowym. Pełnomocnik Główny zobowiązany był do składania sprawozdań
ze swojej działalności Zebraniu Ogólnemu CKO. Posiadał uprawnienia kie¬
rownicze w stosunku do tych guberni, które „nie zostały powierzone Za¬
rządom rejonowym i na ich czele stojącym pełnomocnikom szczególnym”.
Miał prawo do organizowania nowych rejonów i przedstawiania Zebraniu
Ogólnemu kandydatów na urząd pełnomocnika szczególnego. W istnieją¬
cych rejonach Pełnomocnik Główny działał w oparciu o zarządy rejonowe,
od których otrzymywał raporty i sprawozdania; zaopatrywał w środki ma¬
terialne oraz kontrolował ich czynności. Wł. Grabski miał wykonywać swoją
funkcję przy pomocy jednego lub dwóch zastępców, którzy dysponowali czę¬
ścią jego ogólnych uprawnień — a więc: mogli dokonywać objazdu okręgów
i	organizować nowe; zawieszać w czynnościach kierowników partii, instruk¬
torów i pełnomocników okręgowych, z obowiązkiem komunikowania o tym
zarządom rejonowym. Kwestie sporne pomiędzy Pełnomocnikiem Głównym
lub jego zastępcą a danym zarządem rejonowym rozstrzygać miało Zebranie
Ogólne CKO.26 Zastępcą Wł. Grabskiego, a jednocześnie głównym kontro¬
24	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
27 i 28 (14 i 15) października 1915 r., s. 15-16.
25	Sprawozdanie z działalności..., s. 10; Grabski; Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 69.
26	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
27	i 28 (14 i 15) października 1915 r., s. 26-28.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
351
lerem CKO, został Stanisław Leśniowski.27
Organem kierowniczym i wykonawczym CKO był, kierowany przez Peł¬
nomocnika Głównego, Zarząd Główny,28 w którego skład wchodzili: wszy¬
scy pełnomocnicy szczególni, członkowie z wyboru Zebrania Ogólnego i re¬
prezentant CKO w Radzie Zjazdów Polskich Organizacji Pomocy Ofiarom
Wojny.29 Do jego kompetencji należało: „rozważanie i rozstrzyganie wszel¬
kich spraw natury administracyjnej i finansowej; opracowywanie i zatwier¬
dzanie okólników i komunikatów oraz projektowanie zasad organizacji do
przedstawienia ich na zatwierdzenie Zebrania Ogólnego Członków CKO.”30
Zarząd Główny ukonstytuował się ostatecznie 7 marca 1916 roku.
Przy CKO powołane zostały dwa wydziały: opieki nad dziećmi oraz sto¬
sunków z krajem. Dnia 8 listopada 1915 r. Zebranie Ogólne CKO postano¬
wiło utworzyć Wydział opieki nad dziećmi, którego zadaniem było niesienie
pomocy dzieciom pozbawionym na wygnaniu opieki rodzicielskiej, „zaopie¬
kowanie się w ogóle dziećmi i młodzieżą” w czasie trwania wojny jak i w
chwili jej zakończenia. W celu usprawnienia pracy wydziału powołano dwie
sekcje. Pierwsza miała zajmować się organizowaniem opieki nad dziećmi
„opuszczonymi przez rodziców”, druga zaś ochron i szkół początkowych.
Prezesem wydziału został Fr. Nowodworski, zaś pracą jego biura miał kie¬
rować Andrzej Sznuk.31 Należy podkreślić, iż wydział w stosunku do CKO
miał charakter doradczy.32
Wydział stosunków z krajem został utworzony przez CKO 29 grud¬
nia 1915 r. Pracami wydziału w charakterze pełnomocnika głównego kie¬
27	Ibid., s. 13.
28	„Organem kierowniczym w sprawach bieżących był pozostający pod przewodnictwem
pełnomocnika głównego Zarząd Główny CKO, w którego skład w okresie sprawozdawczym
wchodzili, z wyboru Ogólnego Zebrania, w charakterze członków stałych: p. Stanisław
Leśniowski (jako kontroler główny) oraz pp. Eustachy Dobiecki, Stanisław Glezmer
(zmarł w toku kadencji), poseł Jerzy Gościcki, baron Leopold Kronenberg i Franciszek
Nowodworski, następnie zaś weszli także ks. Seweryn Swiatopełk-Czetwertyński, poseł Jan
Harusewicz i p. Wacław Paszkowski, Oprócz tego do składu Zarządu Głównego należeli
również wszyscy pełnomocnicy szczególni, w liczbie ośmiu, a mianowicie: pp. Józef baron
Dangel, Joachim Gallera, Paweł Górski, Władysław Gutowski, Stanisław Jasiukowicz,
Marian Lutosławski, Adolf Swida i Stanisław Wojciechowski oraz reprezentant CKO
w Radzie Zjazdów Organizacji Polskich p. Jerzy Zdziechowski”. Patrz: Sprawozdanie
z działalności..., s. 10.
29	Grabski, Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 70.
30	Sprawozdanie z działalności..., s. 10.
31	„Skład Wydziału w osobach: hr M. Sobańskiej, pp. Cz. Karpińskiego i Fr. Nowodwor¬
skiego postanowiono uzupełnić przez zaproszenie prof. Stanisława Ptaszyckiego, z obec¬
nych zaś zaproszono do Wydziału pp. St. Glezmera i J. Gościckiego”. Patrz: AAN, CKO,
syg. 11, Zarząd Główny CKO. .., Komunikat nr 7 z 18 II 1916 r., s. 17.
' 32 Ibid., s. 18.
352
Mariusz Korzeniowski
rował S. Wojciechowski.33 Praca wydziału polegała na: organizowaniu po¬
mocy żywnościowej dla Królestwa Polskiego; wywieraniu nacisku na władze
rosyjskie, aby problem ten poruszyły w trakcie rozmów z państwami En-
tenty; reprezentowaniu stanowiska przedstawicieli okupowanego Królestwa
Polskiego.34
Czynności administracyjne CKO, były prowadzone przez Biuro Główne
z jego „poszczególnymi wydziałami i referentami”.35 CKO w trosce o zapew¬
nienie stałej opieki jak największej liczbie wygnańców-Polaków postanowił
podzielić Rosję na rejony. Wydaje się, że ich tworzenie, w danej części impe¬
rium rosyjskiego, odbywało się sukcesywnie, w miarę stwierdzenia obecno¬
ści znacznej rzeszy polskich wygnańców na określonym obszarze. Świadczyć
o	tym mogą postanowienia Zebrań Ogólnych z 1 i 9 października 1915 r., na
podstawie których utworzono: Zachodnią Komisję Wykonawczą, a następnie
Północną, Południową i Środkową.36
Dnia 27 października 1915 r. Zebranie Ogólne zatwierdziło projekt
M. Lutosławskiego o zasadach organizacji CKO, w którym proponował po¬
dział Rosji na siedem rejonów — i tak: Północny z siedzibą w Piotrogrodzie
obejmował gubernie: piotrogrodzką, nowogrodzką, pskowską, estlandzką, li-
flandzką, wołogodską, wiacką, permską, ołoniecką i archangielską; Zachodni
z siedzibą w Rosławlu prowadzić miał działalność w południowych powia¬
tach guberni mohylowskiej oraz w guberniach: mińskiej, smoleńskiej, czer-
nihowskiej i orłowskiej; Południowo-Zachodni z siedzibą w Kijowie składał
się z guberni: kijowskiej, wołyńskiej, podolskiej, besarabskiej i chersońskiej;
Północno-Zachodni z siedzibą w Mohylowie obejmował północne powiaty
guberni mohylowskiej, a także gubernie: wileńską i witebską; Południowy
z siedzibą w Charkowie składał się z guberni: charkowskiej, połtawskiej, je-
katerynosławskiej, kurskiej, woroneskiej, dońskiej, taurydzkiej, kubańskiej,
stawropolskiej i Kaukazu; Wschodni z siedzibą w Samarze miał obejmować
gubernie: samarską, symbirską, kazańską, saratowską, astrachańską, uralską,
orenburską i ufańską; oraz Środkowy z siedzibą w Moskwie, który składał
się z guberni: moskiewskiej, twerskiej, jarosławskiej, kostromskiej, niżnono-
33	Ibid., Komunikat nr 5 z 13 I 1916 r., s. 9; W pracach Wydziału stosunków z krajem
uczestniczyli: ks. S. Czetwertyński, Wł. Grabski, St. Glezmer, baron L. Kronenberg, hr.
Z. Wielopolski, Wł. Żukowski. Biurem Wydziału miał kierować Dobrosław Kleyna. Patrz:
AAN, CKO, sygn. 1, Protokół narady członków Centralnego Komitetu Obywatelskiego
dnia 16/29 grudnia 1915 r., s. 50-51.
34	AAN, CKO, sygn. 11, Zarząd Główny CKO..., Komunikat nr 5 z 13 I 1916 r., s. 9.
35	Sprawozdanie z działalności..., s. 10.
36	AAN, CKO, sygn. 1, Protokół Narady członków CKO z dnia 1 października (18 wrze¬
śnia) 1915 r., s. 4-5; ibid., Protokół Narady członków CKO dnia 9 października (26 wrze¬
śnia) 1915 r., s. 6-7.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
353
wogrodzkiej, włodzimierskiej, riazańskiej, penzeńskiej, tambowskiej, tulskiej
i	kałuskiej.37 W roku 1915 doszło do utworzenia sześciu rejonów, które po¬
siadały własne biura i wydziały w celu: organizowania struktur CKO na
określonym obszarze i kierowania „lokalnymi sprawami bieżącymi”. Rejon
siódmy tzw. frontowy powstał dopiero 1 marca 1916 r. i obejmował pół¬
nocną część guberni mińskiej, pierwotnie wchodzącej w skład Rejonu Za¬
chodniego. W ten sposób CKO objął swoją siecią organizacyjną całą niemal
Rosję europejską. Natomiast jej wschodnie gubernie (które miały tworzyć
rejon Wschodni według projektu M. Lutosławskiego) oraz Turkiestan i Sy¬
beria nie zostały „objęte organizacją rejonową i pod nazwą Rejonu Wschod¬
niego pozostawały pod bezpośrednim kierownictwem Zarządu Głównego”.38
Pracą rejonów kierowali pełnomocnicy szczególni CKO — i tak Rejonem
Północnym zarządzał S. Jasiukowicz; Zachodnim — baron J. Dangel; Połu-
dniowo-Zachodnim — P. Górski, Północno-Zachodnim — Joachim Gallera;
Południowym — Wł. Gutowski; Środkowym — M. Lutosławski; Fronto¬
wym — A. Świda.39 Pełnomocnik szczególny był odpowiedzialny za organi¬
zowanie pracy w rejonie, a także przedstawiał Zarządowi Rejonowemu spra¬
wozdania ze swojej działalności.40 Współdziałał z Zarządem Rejonowym,
w skład którego wchodzili członkowie Zebrania Ogólnego CKO, przebywa¬
jący w granicach rejonu oraz osoby zaproszone do udziału w jego pracach.
Do jego kompetencji należało: opracowywanie planów dotyczących prowa¬
dzenia akcji ratowniczej w rejonie; realizowanie postanowień władz naczel¬
nych CKO. Posiadał także prawo tworzenia komisji i wydziałów realizują¬
cych poszczególne sprawy i zadania.41 Należy zaznaczyć, że system zarzą¬
dów rejonowych, tak niezbędny w okresie organizowania struktur lokalnych
CKO, „stał się atoli zbyteczny z chwilą dostatecznego rozrostu i utrwale¬
nia całej organizacji oraz należytego ustalenia zasad i sposobów działania”.
W październiku 1916 r. postanowieniem Zebrania Ogólnego CKO zostały
zlikwidowane. Przyczyną likwidacji zarządów rejonowych było przekonanie
władz naczelnych CKO, „że po ukończeniu zasadniczej organizacji wygnań¬
ców na miejscach osiedlenia, administracja i kierownictwo wszystkimi orga¬
37	Ibid., Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia 27 i 28 (14
i 15) października 1915 r., s. 16-17.
38	Sprawozdanie z działalności.. ., s. 10-11; Grabski, Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 70;
Wojciechowski: op. cit., s. 243-244.
39	Sprawozdanie z działalności..., s. 10; AAN CKO, sygn. 11, Zarząd Główny CKO...,
Komunikat nr 1 z 10 XII 1915 r., s. 2.
40	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
27 i 28 (14 i 15) października 1915 r., s. 17-18.
41	Ibid., s. 17-18.
354
Mariusz Korzeniowski
nami CKO winny się ześrodkować w Zarządzie Głównym, celem spoistszego
ich uzgodnienia i większej sprężystości”.42
Rejony były podzielone na okręgi, które odpowiadały granicom guberni;
działalnością CKO kierował pełnomocnik okręgowy, do którego kompeten¬
cji należało: organizowanie pracy CKO w okręgu; kontrolowanie jej prze¬
biegu i wyników; określanie i zaspakajanie w miarę możliwości potrzeb pol¬
skiego wychodźstwa; zorganizowanie i prowadzenie biura okręgu; utrzymy¬
wanie stałego kontaktu z przełożonymi i podwładnymi. Mógł w porozumie¬
niu z pełnomocnikiem szczególnym mianować starszych instruktorów i ich
pomocników; a także był zobowiązany do przedstawiania jemu szczegóło¬
wych raportów (co tydzień) ze swojej działalności. Ponadto był zobligowany
do nawiązania i utrzymywania poprawnych stosunków z lokalnymi władzami
zarówno administracyjnymi, jak i działającymi w jego okręgu polskimi i ro¬
syjskimi organizacjami ratowniczymi, dbając przy tym o zachowanie odręb¬
ności CKO.43 Pełnomocników okręgowych w okresie od 1 sierpnia 1915 r. do
1	października 1916 r. CKO posiadał trzydziestu siedmiu.44 W zależności od
potrzeb, okręgi miały być dzielone na dzielnice (oddziały), które odpowia¬
dały granicom powiatu.45 Dzielnice były tworzone w okręgach o znacznej
liczbie wygnańców-Polaków. CKO reprezentował w nich starszy instruktor,
który był zobowiązany „wszystkich wygnańców odszukać, spisać, poznać,
skupić, zorganizować i otoczyć należytą opieką, obmyśliwszy po temu spo¬
soby, do miejscowych potrzeb i warunków przystosowane.”46
Ostatnim elementem struktury organizacyjnej CKO, wzmacniającym
w dużym stopniu kontakt organów wykonawczych CKO z wygnańcami, byli
przewodnicy partii, o których znaczeniu i roli już wspomniano.47
Wydaje się, że scentralizowany charakter struktur organizacyjnych CKO
zapewnił nie tylko sprawne działanie, wykonywanie poleceń władz naczel¬
nych przez rejonowe, okręgowe i dzielnicowe, ale także stanowił jedyną
formę, która umożliwiła: skuteczne prowadzenie akcji ratowniczej wśród
wygnańców-Polaków, rozrzuconych na rozległym przecież terytorium Ro¬
sji; uzyskiwanie i sprawniejszy przepływ środków przeznaczonych na pomoc
dla rzesz wygnańczych; określenie ich rzeczywistych potrzeb itd. Przy tym
42	Sprawozdanie z działalności..s. 11.
43	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
27	i 28 (14 i 15) października 1915 r., s. 18-26.
44	Sprawozdanie z działalności. .., s. 11.
45	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
27	i 28 (14 i 15) października 1915 r., s. 18.
46	Sprawozdanie z działalności..., s. 12.
47	Patrz s. 5-6.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
355
należy podkreślić, że pozostawiony był duży margines swobody struktu¬
rom rejonowym, okręgowym czy też dzielnicowym CKO, które miały istotny
wpływ na kształtowanie najskuteczniejszych form i sposobów pomocy dla
polskiej ludności wygnańczej.
W. Grabski za cel nadrzędny działalności CKO w Rosji uważał dążenie
do zachowania wygnańców „w zdrowiu fizycznym i narodowym. To ostatnie
CKO rozumie — pisał Grabski — tak, by żyli rodzinami w warunkach
możliwych”.48
Udzielając pomocy wygnańcom-Polakom, CKO starał się ich uchronić
„od wynarodowienia, utraty łączności z rodzinnym środowiskiem, demora¬
lizacji i nędzy”. Zabiegać miał o to, aby wszelka pomoc, jakiej udzielał rząd
bądź społeczeństwo rosyjskie, świadczona była polskim wygnańcom
„[... ] taką drogą i w taki sposób, aby wygnaniec nie przestawał być obywatelem
swego kraju i nie czuł się żebrakiem ani wobec swoich, ani tym bardziej wobec obcych,
lecz pozostawał polskim gospodarzem, robotnikiem, czy też urzędnikiem, dotkniętym
klęską wojny i potrzebującym skutkiem tego pomocy, ale tę pomoc otrzymującym nie
z łaski, lecz z prawa i z rąk własnej polskiej instytucji [... ] utrzymującej wygnańca
w ustawicznej spójni z ziemią ojczystą, chroniącej od wszelkiego wrastania w miejscowe
stosunki społeczne i krzepiącej go wciąż w myślach i dążeniach jak najrychlejszego powrotu
do ojczyzny”.49
Centralny Komitet Obywatelski i inne polskie organizacje ratowni¬
cze stanął przed niezmiernie trudnym zadaniem związanym z faktem, że
w Rosji znalazły się olbrzymie rzesze polskiej ludności wygnańczej. Ob¬
liczenia CKO na dzień 1 października 1916 r. podają, iż ogólna liczba
wygnańców-Polaków, „zarejestrowanych” przez wszystkie polskie organi¬
zacje ratownicze, wynosić miała 744 319 osób.50 Według Polskiego To¬
48	AAN, CKO, syg. 14 Grabski Władysław. Sprawozdzanie z ..., s. 22.
49	Grabski, Zabko-Potopowicz: op. cit., s. 77-78; „Za główną wytyczną swojej działal¬
ności CKO postawił sobie — zachowanie ludności polskiej dla kraju, gdy nastaną znów
czasy normalne i pozwolą jej dać wrócić”. Patrz: AAN, CKO, syg.11, Zarząd Główny
CKO ..., Komunikat nr 1 z 10 XII 1915 r., s. 1-2; „Pierwszy rok cały poświęciliśmy
... zadaniom: staraliśmy się pomóc ludziom w drodze, ratować życie, zdrowie i dobytek,
tworzyliśmy partie i kolonie, szkoły i szpitale”. Patrz: AAN, CKO, syg. 284, Streszcze¬
nie przemówienia na zgromadzenie wygnańcze „O organizacji wygnańców i powrocie do
Kraju”, s. 38.
50	AAN, CKO, syg. 284, Tablica porównawcza liczby wygnańców-Polaków znajdują¬
cych się pod opieką CKO w stosunku do ogółu wygnańców różnych narodowości i ogółu
wygnańców-Polaków, s. 1, „W ogóle inne polskie organizacje poza CKO świadczyły na
jesieni roku 1916 pomoc 283 066 wygnańcom. Razem więc na jesieni 1916 r. polskie orga¬
nizacje ratownicze opiekowały się 617 174 wygnańcami-Polakami, przy bardzo nieznacznej
domieszce i innych narodowości”. Patrz: Grabski, Zabko-Potopowicz: op. cit., s. 72; Liczbę
617 174 osób, które znalazły się pod opieką polskich organizacji ratowniczych, podał także
I.	Blum. Patrz I. Blum: Polacy w Rosji carskiej i w Związku Radzieckim „Wojskowy Prze¬
356
Mariusz Korzeniowski
warzystwa Pomocy Ofiarom Wojny (PTPOW) w Rosji miało się znaleźć
około 850 000 wygnańców-Polaków.51 Komisariat do Spraw Polskich szaco¬
wał liczbę polskiej ludności wygnańczej na 1500 ООО.52 Natomiast w istnie¬
jących opracowaniach dotyczących problemu przyjmuje się za Walentyną
Najdus, że w Rosji znalazło się około 1 000 000 wygnańców polskich.53
Centralny Komitet Obywatelski, jak wspominano, pragnął objąć pomocą
jak największą liczbę polskich tułaczy i w tym celu organizował ich w par¬
tie (skupiska). Zarząd Główny CKO w komunikacie z 10 grudnia 1915 r.
informował, iż miał zorganizować w partie 250 000 ludzi z liczbą około 3000
przewodników.54 Sprawozdanie z działalności CKO za okres od 1 sierpnia
1915 r. — 1 października 1916 r. podaje, że instruktorzy CKO zorganizowali
w r. 1915 w miesiącach październik-grudzień 2040 partii, w których znala¬
zło się 126 785 osób, kierowanych przez 1316 przewodników. W tabelce 1 za¬
mieszczono efekt pracy CKO od października 1915 do października 1916 r.55
Wydział Statystyczny biura Zarządu Głównego CKO w swoich zestawie¬
niach podał, że na dzień 1 października 1916 r. zarejestrował 333 794 osoby,
z których 252 691 było zorganizowanych w 3054 partiach, kierowanych przez
2764 przewodników.56
Inną formą organizowania wygnańców polskich przez CKO były kolonie.
Skupiały one w jednym miejscu „bliżej kolei lub miejsc zarobkowania
pojedyncze rodziny” lub kilka partii, których członkowie pochodzili mniej
więcej z tych samych okolic.57
gląd Historyczny”, 1966, nr 3, s. 204.
51	Z. Łukowski: Polityka polskich organizacji w Rosji w sprawie powrotu uchodźców
do kraju (1917-1918), „Kwartalnik Historyczny”, 1967, nr 3, s. 627; „Według Komitetu
Tatiany było ich [wygnańców-Polaków — M.K.] — pisze I. Spustek — 351404, według
spisów gubernialnych 576 857, według organizacji polskich 755 207 osób z tego 472 326 pod
opieką organizacji. Patrz Spustek: op. cit., s. 185.
52	Łukawski: op. cit., s. 627.
53	W. Najdus: Uchodźcy polscy w Rosji w latach 1917-1919., „Kwartalnik Historyczny”,
1957, nr 6, s. 26; Z poglądem W. Najdus zgadzają się także Z. Łukawski i I. Blum. Patrz
Łukawski: op. cit., s. 627; Blum: op. cit., s. 204-205.
54	AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny CKO..., Komunikat nr 1 z 10 XII 1915 r.,
s. 2, Na dzień 23 X 1915 CKO miał zarejestrować około 200 000 osób, z których 150 000
udzielił pomocy w trakcie ewakuacji, a dalszym 50 000 już na miejscu stałego osiedlenia.
Patrz: AAN, CKO syg. 122, Otczet kasy Centralnego Obywatelskiego Komitetu Gubernij
Carstwa Polskogo o izroschodiełani summ, połućennych ot Ministra Wnutriennych Dieł
w Awgust i Sientiabr 1915 goda.
55	Sprawozdanie z działalności. .., s. 14.
56	AAN, CKO, syg. 284, Tablica porównawcza ilości... , s. 4; W Komunikacie z 10 XII
1915 r. CKO informował, iż zarejestrował blisko 327 000 wygnańców Polaków. Patrz: AAN
CKO, syg. 11, Zarząd Główny CKO..., Komunikat nr 1, z 10 XII 1915 r., s. 2.
57	Sprawozdanie z działalności..., s. 15.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
357
Tab. 1. Stan liczebny partii i osób niezorganizowanych
Effectifs du parti et des non-adhérents
Miesiące
Liczba
partii
Liczba osób
w partiach
Liczba przewod¬
ników w partiach
Październik 1915 r.
273
24 964
280
Listopad 1915 r.
1885
110 190
1176
Grudzień 1915 r.
2040
126 785
1395
Styczeń 1916 r.
2084
136 948
1316
Luty 1916 r.
2580
145 126
1351
Marzec 1916 r.
2615
195 580
2552
Kwiecień 1916 r.
2791
214 771
2701
Maj 1916 r.
2911
220 772
2751
Czerwiec 1916 r.
2950
229 826
2837
Lipiec 1916 r.
2955
250 789
2758
Sierpień 1916 r.
3023
251 556
2696
Wrzesień 1916 r.
3054
252 691
2764
Centralny Komitet Obywatelski prowadził swoją działalność głównie
wśród polskiej, wiejskiej ludności wygnańczej, rozrzuconej po wsiach, osa¬
dach i małych miasteczkach. Rozwinięcie akcji ratowniczej na prowincji ro¬
syjskiej wynikało z tego, iż CKO zetknął się z polskimi organizacjami niesie¬
nia pomocy wygnańcom, utworzonymi przez polonię rosyjską. PTPOW, Ko¬
mitet Polski, polskie rzymsko-katolickie Towarzystwa Dobroczynności pro¬
wadziły akcję ratowniczą głównie w ośrodkach miejskich, nie obejmowały zaś
swoim zasięgiem prowincji. Irena Spustek twierdzi, iż podział pracy między
CKO a innymi polskimi organizacjami pomocy ofiarom wojny nie wynikał
bynajmniej tylko z wymienionej przyczyny. „Były też — pisze I. Spustek
—	przyczyny polityczne. Zadanie, jakie postawił sobie CKO, to opanowa¬
nie podstawowych wśród mas wygnańców, a jednocześnie najbardziej po¬
datnych, bo w słabym tylko stopniu dotkniętych innymi wpływami, grup
ludności wiejskiej. Działacze CKO spodziewali się wrócić w przyszłości do
kraju na czele kilkusettysięcznej sprawnie zorganizowanej masy wygnańców
i stać się zalążkiem władz samorządowych”.58 Równocześnie z akcją orga¬
nizowania partii była prowadzona przez przewodników imienna rejestracja
wygnańców, a następnie przez biura pełnomocników okręgowych.
Centralny Komitet Obywatelski dążył do obrony interesów wygnańców-
-Polaków przyjmując zasadę, że „ludność ewakuowana z teatru wojny to
nie zbiegowie, lecz ofiary barbarzyńskiego sposobu wojowania, głównie ze
strony wojsk rosyjskich”; CKO miał doprowadzić do podjęcia przez władze
58	Spustek: op. cit., s. 190-191.
358
Mariusz Korzeniowski
rosyjskie 23 września 1915 r. uchwały, w której potępiano „wszelki przymus
wysiedlania ludności przy cofaniu się wojsk rosyjskich”.59
Podstawą prowadzenia akcji ratowniczej przez CKO były środki finan¬
sowe, które otrzymywał od rządu rosyjskiego, Komitetu W.Ks. Tatiany Mi-
kołajewnej, ziemstw i władz gubernialnych. Fundusze pochodzące z Ko¬
mitetu W.Ks. Tatiany miały służyć zaspokojeniu potrzeb kulturalnych
wygnańców-Polaków, zaś środki państwowe — potrzeb materialnych. Po¬
moc finansowa ziemstw i władz gubernialnych była przeznaczona na zaspo¬
kojenie potrzeb żywnościowych i mieszkalnych polskich tułaczy.60
Do 10 grudnia 1915 r. CKO miał przeznaczyć na pomoc dla wygnańców
blisko 3 400 000 rubli (rb.) — z tego Rejon Północny otrzymał 81000 rb.;
Rejon Północno-Zachodni 353 000 rb.; Rejon Zachodni — 1600 000 rb.;
Rejon Południowo-Zachodni — 1440 000 rb.; Rejon Południowy — 368 000
rb.; Rejon Środkowy — 690 000 rb.; gubernie wschodnie i Syberia — 178 000
rb. Ponadto na zakup odzieży dla wygnańców przeznaczyć miał 450 000 rb.,
na zapomogi 25 000 rb., na koszty administracyjne 16 000 rb.61
Od rządu rosyjskiego CKO miał otrzymać w sierpniu i wrześniu 2 100 000
rb.,62 zaś w grudniu 2 770 000 rb.63 W okresie od 1 sierpnia 1915 r. do
1	października 1916 r. CKO otrzymał od władz rosyjskich — 20145 944
rb.64
Głównym zadaniem CKO było: udzielanie pomocy żywnościowej, finan¬
sowej, kulturalno-oświatowej, religijnej, sanitarnej, a także wyszukiwanie
miejsc pracy. Wydaje się, że określając formy akcji ratowniczej, CKO sta¬
rał się stworzyć wygnańcom w miarę możliwości normalne warunki życia,
a przede wszystkim zapewnić środki na przeżycie w obcym narodowościowo
otoczeniu. Wiele uwagi przywiązywał do otoczenia opieką dzieci i młodzieży
polskiej. Jak wspomniano, jej zorganizowaniem zajął się wydział opieki nad
dziećmi, który nie tylko organizował pomoc materialną, ale przede wszyst¬
kim rozwinął szeroką działalność oświatową. Dnia 31 sierpnia 1915 r. CKO
podjął decyzję, że będzie czuwał „nad tym, aby w skupieniach ludności
polskiej były ochronki i szkółki”.65 W tym celu skierował do Zarządów Re¬
jonowych szereg okólników i listów okólnych, zawierających uwagi i zalece-
59	Sprawozdanie z działalności..s. 17-18.
60	Grabski, Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 73.
61	AAN, CKO, syg.11, Zarząd Główny CKO..., Komunikat nr 1 z 10 XII 1915 r., s. 5.
62	AAN, CKO, syg. 122, Otczet kasy....
63	AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny CKO ..., Komunikat nr 3, z 21 XII 1915 r.,
s. 5.
64	AAN, CKO, syg. 284, Streszczenie przemówienia... , s. 39.
65	AAN CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
31 (18) sierpnia 1915 r., s. 2-3.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
359
nia, które dotyczyły: trybu legalizacji szkół i ochron, obrony dzieci polskich
przed wynarodowieniem, konieczności założenia dostatecznej liczby szkół,
ochron i przytułków, stosunku CKO do szkół przeznaczonych dla „ludności
stałej”, rejestracji dzieci polskich, zdobycia podręczników czy też zorganizo¬
wania wykładu religii rzymskokatolickiej w szkołach rządowych w Rosji, dla
dzieci i młodzieży polskiej ludności wygnańczej.66 Prowadząc akcję zakłada¬
nia szkół wśród wygnańców, CKO miał zwracać uwagę na to, aby prowadziły
swoją działalność po zakończeniu wojny wśród Polonii rosyjskiej.6' Do dnia
‘21 stycznia 1916 roku CKO miał utworzyć 56 szkół, 49 schronisk i przy¬
tułków dla dzieci i dorosłych oraz 52 ochronki.68 W wyniku rocznej pracy
w Rosji (1 sierpnia 1915 — 1 października 1916) zgromadził i otoczył opieką
w swoich zakładach — 48 435 dzieci, zorganizował 226 szkół dla 12 382 dzieci,
227 przytułków dla 11 912 dzieci i 506 ochron dla 24 141 dzieci.69 Na pomoc
oświatową wydatkował 3 659 296 rb.70
Istotnym elementem akcji ratowniczej CKO było zapewnienie wygnań-
com-Polakom pomocy sanitarnej. Do końca 1915 r. miał zorganizować 4 szpi¬
tale, 8 ambulatoriów oraz 10 apteczek.71 W wyniku rocznej działalności
w Rosji CKO utworzył: 33 szpitale na 1023 łóżka, 84 ambulatoria i izby
felczerskie, które zatrudniały 245 osób personelu medycznego i udzielały
przeciętnie 16 295 porad miesięcznie.72 Komitet przeznaczył na pomoc sa¬
nitarną blisko 955 426 rb.73
CKO starał się także zaspokoić potrzeby religijne polskiej ludności wy¬
gnańczej. W tym celu wydał w październiku 1915 r. specjalny okólnik, który
ustalał szczegółowo formy pracy księży, kapelanów oraz świadczenia ze swej
strony. Szczególną uwagę zwracał na wychowanie „religijne młodzieży, za¬
pewnienie odpowiedniej liczby prefektów, kaplic w przytułkach itd.”, na
przestrzeganie zakresu uczestniczenia w obrzędach religijnych innych wy¬
66	AAN, CKO, syg. 568, Okólniki, listy okólne i instrukcje (X 1915-IX 1917), s. 5;
AAN, CKO, syg., Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia 2 i
3	grudnia (19 i 20 listopada) 1915 roku, s. 41-43; Ibid., Protokół narady członków CKO
dnia 8 listopada (26 października) 1915 r., s. 30-31.
67	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
2 i 3 grudnia (19 i 20 listopada) 1915 roku, s. 42-43.
68	Obliczenia własne w oparciu o dane cytowane z: AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny
CKO ..., Komunikat nr 6 z 21 I 1916 r., s. 11-15.
69	AAN CKO, syg. 284, Szkolnictwo — pomoc religijna, s. 7; Grabski, Żabko-Potopo-
wicz: op. cit., s. 81.
70	AAN, CKO, syg. 284, Szkolnictwo... , s. 7.
71	Obliczenia własne w oparciu o dane cytowane z: AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny
CKO..., Komunikat nr 6 z 21 I 1916 r., s. 11-15.
72	AAN, CKO, syg. 284, Pomoc sanitarna, s. 6.
73	Ibid., Streszczenie przemówienia... , s. 39.
360
Mariusz Korzeniowski
znań oraz regulował sprawy rejestracji aktów chrztu i postępowania w wy¬
padku wpisania nowo narodzonych do prawosławnych ksiąg parafialnych”.74
Komunikat Zarządu Głównego CKO z 21 stycznia 1916 r. stwierdzał, że po¬
mocy religijnej wygnańcom-Polakom miało udzielać zaledwie 16 księży.75
Natomiast w październiku 1916 r. wśród tułaczy polskich, miało praco¬
wać z ramienia CKO 98 kapelanów objazdowych, którzy dysponowali 151
kaplicami.76 Komitet zapewniał księżom-kapelanom środki materialne dla
prowadzenia posługi religijnej, w postaci diet (150 rb. miesięcznie) oraz po¬
krycia kosztów podróży.77 Należy zaznaczyć, że CKO prowadził pomoc re¬
ligijną w porozumieniu z przedstawicielami Kościoła katolickiego.
Centralny Komitet Obywatelski udzielał na szeroką skalę polskim rze¬
szom wygnańczym pomocy żywnościowej, mieszkaniowej i odzieżowej. W in¬
strukcji dla pełnomocników okręgowych zalecał organizowanie punktów żyw¬
nościowych, herbaciarni, rozdawnictwo żywności „w miejscowościach, przez
które jeszcze nie przeszła fala wychodźstwa”. Ponadto struktury organi¬
zacyjne CKO miały zająć się pośrednictwem w dostarczaniu artykułów
żywnościowych78 w miejscach stałego osiedlenia wygnańców. Pomoc żywno¬
ściowa dla wygnańców początkowo była świadczona w naturze, później zaś
w formie środków finansowych. Sprawozdanie z 23 października 1915 r. do¬
tyczące sum otrzymanych od władz rosyjskich w miesiącach sierpniu i wrze¬
śniu stwierdzało, iż dla 140 000 osiadłych wygnańców CKO miał przeznaczyć
około 400 000 rb. na zakup żywności.79 Natomiast budżet CKO na miesiąc
grudzień przewidywał przeznaczenie na ten cel blisko 636 635 rb.80 (dla po¬
równania — na dzień 1 października 1916 r. z pomocy żywnościowej korzy¬
74	Spustek: op. cit., s. 209-211.
75	Obliczenia własne w oparciu o dane cytowane z: AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny
CKO..., Komunikat nr 6 z 21 I 1916 r., s. 11-15.
76	Grabski, Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 83; Najdus: Polacy w rewolucji..., s. 83.
77	Komitet przeznaczył w okresie 1 VIII 1915 r. — IX 1916 r., na pomoc religijną
213 132 rb. Patrz: AAN, CKO, syg. 284, Streszczenie przemówienia... , s. 39.
78	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
27 i 28 (14 i 15) października 1915 r., s. 23.
79	AAN, CKO, syg. 122, Otczet kasy..., Autor nie dysponuje materiałami, które
ukazywałyby rzeczywiste wydatki CKO na pomoc żywnościową, a także mieszkaniową
i	odzieżową. Powołuje się na dane fragmentaryczne, dotyczące stanu finansów CKO
w miesiącach sierpniu, wrześniu i grudniu 1915 r.
80	Z przewidywanej sumy CKO zamierzał przeznaczyć 586 625 rb. na pomoc żywno¬
ściową dla 130 361 osób po 4 rb. 50 kop. oraz 50 000 rb. na „pomoc doraźną dla osób
pozostających przeważnie na opiece ziemstw lub rządu.” Patrz: AAN CKO, syg. 11, Za¬
rząd Główny CKO..., Komunikat nr 3 z 21 XII 1915 r., s. 6.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
361
stały 191424 osoby kwartalnie, a jej wartość równała się sumie 5 710 610
rb.).81
Komitet dążył do stworzenia wygnańcom-Polakom znośnych warunków
mieszkalnych, zalecając pełnomocnikom okręgowym przeznaczenie środków
finansowych na wynajem i remont lokali zaś „w wyjątkowych wypadkach
na budowę baraków [...]”.82 Ze środków finansowych otrzymanych od
władz rosyjskich w sierpniu i wrześniu 1915 r. na pomoc mieszkaniową
i opałową przeznaczono około 50 000 rb. dla 140 000 osób.8,5 Budżet CKO
na miesiąc grudzień zakładał, iż na urządzenie i wynajęcie mieszkań dla
148 984 osób potrzebnych będzie 223 476 rb.84 W okresie od 1 sierpnia 1915 r.
do 1 października 1916 r. z pomocy mieszkalnej skorzystało 142 608 osób,
a CKO wydatkował na ten cel i 1 225 549 rb.8,>
Centralny Komitet Obywatelski udzielał wygnańcom także pomocy
odzieżowej. Pełnomocnicy okręgowi zostali zobowiązani nie tylko do ścisłego
rejestrowania udzielonej pomocy, ale także zakupu, organizowania wyrobu
lub skupu używanej odzieży. Na zakup odzieży do 23 października 1915 r. dla
140 000 wygnańców CKO miał przeznaczyć 500 000 rb.86, natomiast w grud¬
niu tego roku 1500 000 rb.87 Do 1 października 1916 r. CKO wyasygnował
na pomoc odzieżową 3 899 911 rb.88 a skorzystało z niej 133 819 osób.89
Komitet zajmował się nie tylko zabezpieczeniem bytu setkom tysięcy
wygnańców, ale także udzielał im środków na utrzymanie inwentarza. Ujęcie
tej pomocy w liczby jest niezmiernie trudne. Według zapotrzebowania na
grudzień 1915 r. suma przeznaczona na zakup paszy dla 15 000 koni i 1500
bydła miała się równać 157 000 rb.90 Należy przy tym podkreślić, że CKO
81	AAN, CKO, syg.284, Streszczenie przemówienia... , s. 39.
82	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
27 i 28 (14 i 15 października) 1915 r., s. 23-24.
83	AAN, CKO, syg. 122, Otczet kasy....
84	AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny CKO..., Komunikat nr 3 z 21 XII 1915 r.,
s. 6; „CKO obliczył w przedstawionym władzom budżecie koszty pomocy materialnej dla
włościan Królestwa Polskiego, osiadających w Rosji w stosunku 11/2 rubla na osobę
miesięcznie na najem i przystosowanie pomieszczeń, oraz 1 rubla miesięcznie na opał.”
Patrz: AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego
dnia 27 i 28 (14 i 15) października 1915 r., s. 23.
85	AAN, CKO, syg. 284, Pomoc materialna, s. 5.
86	AAN, CKO, syg. 122, Otczet kasy ....
87	Pomocy odzieżowej CKO zamierzał udzielić 150 000 osób, z których każda miała
otrzymać po 15 rb. Patrz: AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny CKO..., Komunikat nr 3,
z 21 XII 1915 r., s. 6.
88	AAN, CKO, syg. 284, Streszczenie przemówienia ..., s. 39.
89	Ibid., Pomoc materialna. . . , s. 5.
90	AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny CKO..., Komunikat nr 3 z 21 XII 1915 r., s. 6.
362
Mariusz Korzeniowski
starał się uzyskać także pomoc ziemstw, które mogły ułatwić wykorzystanie
inwentarza wygnańców-Polaków do prac polowych, a także jego sprzedaż
ziemiaństwu rosyjskiemu z możliwością pierwszeństwa w odkupieniu po
zakończeniu wojny.
Centralny Komitet Obywatelski podjął także sprawę odszkodowań dla
wygnańców za poniesione straty w czasie działań wojennych oraz sprawę
udzielania pożyczek i zapomóg. Dnia 31 sierpnia 1915 r. Zebranie Ogólne
zadecydowało, iż CKO będzie: prowadził akcję o odszkodowania za straty
wojenne; udzielał pomocy w wyjednywaniu pensji dla rodzin powołanych
do służby wojskowej rezerwistów; a także pożyczek „osobom odpowiedzial¬
nym à conto spodziewanego odszkodowania”.91 Ponadto CKO postanowił,
iż „będzie pośrednikiem między rządem, asygnującym specjalne fundusze na
pożyczki, a ludnością potrzebującą pomocy pożyczkowej”.92 Celem udosko¬
nalenia systemu udzielania poszkodowanym pożyczek rządowych i wypła¬
cania odszkodowań CKO opracował projekt, który miał być przedstawiony
władzom rosyjskim, a dotyczył utworzenia specjalnych komitetów rządo¬
wych. Ich działalnością kierowaliby przedstawiciele władz rosyjskich z Króle¬
stwa Polskiego. Proponowano powołać pięć komitetów (Warszawsko-Płocko-
-Kaliski; Łomżyński; Suwalski; Lubelski i Radomsko-Kielecko-Piotrkowski).
W pracach komitetów rządowych mieli uczestniczyć przedstawiciele CKO,
którzy reprezentowaliby, niezależnie od siebie, interesy własności ziemskiej,
miejskiej i włościańskiej.93 Komitet ustosunkowywał się także do rządowych
91	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
31	(18) sierpnia 1915 r., s. 1.
92	Ibid., s. 2.
93	„Po przedstawieniu przez p.Władysława Grabskiego organizacji udzielenia poszko¬
dowanym pożyczek rządowych i wypłacenia im odszkodowań, uchwalono zaproponować
Naradzie przy Ministerium Spr. Wewn. utworzenia dla Królestwa Polskiego następujących
komitetów: 1) Warszawsko-Płocko-Kaliskiego pod przewodnictwem senatora D. Lubimowa
albo gubernatora warszawskiego p. Stremouchowa; 2) Łomżyńskiego — pod przewodnic¬
twem gubernatora p. Papudogło; 3) Suwalskiego — pod przewodnictwem p. Sergiusza
s. Dymitra Czenykajewa, b. prezesa Suwalskiego Sądu Okręgowego, obecnie prezesa De¬
partamentu Warszawskiej Izby Sądowej lub barona M. Tyzenhausena; 4) Lubelskiego —
pod przewodnictwem gubernatora p. Sterligowa; 5) Radomsko-Kielecko-Piotrkowskiego —
pod przewodnictwem barona M. Tyzenhausena lub gubernatora radomskiego p. Briancza-
niowa. Jako kandydatów na przedstawicieli ludności, uchwalono podać: 1) do Komitetu
Centralnego — ks. Seweryna Czetwertyńskiego, p. Eustachego Dobieckiego i p. Stanisława
Lutosławskiego; 2) do Komitetu Warszawsko-Płocko-Kaliskiego — od własności ziemskiej
p. Stanisława Glezmera, od własności miejskiej — p. Józefa Radwana z Kalisza, od wło¬
ścian wójta Boruckiego; 3) do Komitetu Łomżyńskiego — od własności ziemskiej —
p. Władysława Glinkę, od własności miejskiej — p. Juliana Siennickiego; 4) do Komitetu
Suwalskiego — od własności ziemskiej — p. Adolfa Świdę lub p. Romana Zarembę, od
własności miejskiej p. Gustawa Zabłockiego; 5) do Komitetu Lubelskiego — od własności
Struktura organizacyjna i początki działalności.
363
przedsięwzięć, dotyczących wydawania odszkodowań i pożyczek osobom po¬
szkodowanym. Konsekwentnie dążył do umocnienia sfer rządowych w prze¬
konaniu, iż „nie może pewna wyłącznie część Imperium Rosyjskiego ponosić
ofiary w interesie całego państwa, i że winno to ostatnie za poniesione ofiary
zwrócić co należy”.94 Ponadto CKO udzielał: pomocy w wyjednywaniu od¬
szkodowań dla drobnej własności; porad prawnych dla każdego poszkodowa¬
nego mieszkańca Królestwa Polskiego, a także poświadczał akty o stratach
materialnych poniesionych przez wygnańców.95 Dla rodzin, które nie miały
żadnych źródeł utrzymania, a korzystały z pomocy ogólnej CKO przyzna¬
wał pomoc indywidualną w postaci zapomóg dla najbiedniejszych. Szcze¬
gólną uwagę przywiązywał do otoczenia opieką inteligencji polskiej, jedną
z form jej było udzielanie pożyczek. Komitet opracował projekt określający
wysokość pożyczek dla „osób pojedynczych” — 1200 rb., a dla osób posia¬
dających rodziny — 3000 rb.96 W instrukcji dla pełnomocników okręgowych
zalecał udzielanie pożyczek tym „osobom spośród inteligencji, które posia¬
dają w kraju majątek lub dochód, zapewniający zwrot pożyczki [...] i nie
uzyskały dotąd odszkodowania za straty wojenne”. Straty mogły być wypła¬
cane tylko w wyjątkowych wypadkach oraz konsultowane z pełnomocnikiem
szczególnym, jeżeli ich wysokość przekraczała sumę 50 rb.97 Do roku 1916 r.
CKO prawdopodobnie zreabzował 3727 takich pożyczek.98 Komitet zapew¬
niał także pomoc, w wyjątkowych sytuacjach, przedstawicielom ewakuowa¬
nej do Rosji administracji państwowej z Królestwa Polskiego wychodząc przy
tym z założenia, iż w większości posiadali źródła utrzymania.99 Przeznaczył
na pomoc pieniężną w okresie od 1 sierpnia 1915 r. do 1 października 1916 r.
767 755 rb.100
W kręgu przedsięwzięć CKO znalazła się także inicjatywa niesienia po¬
ziemskiej — hr. Władysława Sobańskiego, od własności miejskiej — p. Romana Zarembę,
mecenasa; 6) do Komitetu Radomsko-Kielecko-Piotrkowskiego — od własności ziemskiej
p. Karola Czernowskiego, od własności miejskiej — rejenta Halika z Kielc. Patrz: ibid.,
Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia 27 i 28 (14 i 15) paź¬
dziernika 1915 r., s. 11-12.
94	Grabski, Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 80.
95	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
2 i 3 grudnia (19 i 20 listopada) 1915 r. s. 39-40.
06	Ibid., Protokół Narady członków CKO dnia 8 listopada (26 października) 1915 roku,
s. 31-32.
97	Ibid., Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia 27 i 28 (14
i	15) października 1915 r., s. 22.
98	Grabski, Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 80.
99	AAN, CKO, syg. 1, Protokół Narady członków Centralnego Komitetu Obywatel¬
skiego dnia 6 (19) października 1915 r. s. 8.
100	AAN, CKO, syg. 284, Streszczenie przemówienia... , s. 39.
364
Mariusz Korzeniowski
mocy Polakom, obcym poddanym, którzy w wyniku wojny znaleźli się w Ro¬
sji; była ona sukcesywnie rozwijana w okresie późniejszym, rok 1915 przy¬
niósł jedynie zasygnalizowanie przez CKO tego problemu innym organiza¬
cjom ratowniczym, skupionym w Radzie Zjazdów Polskich Organizacji Po¬
mocy Ofiarom Wojny.101
Od momentu rozpoczęcia działalności w Rosji CKO starał się zapew¬
nić polskiej ludności wygnańczej źródła utrzymania przez umożliwienie im
podjęcia pracy. W tym celu organizował biura pracy, prowadził z przed¬
stawicielami rosyjskich firm handlowych i przemysłowych rozmowy, które
dotyczyły możliwości zatrudnienia wygnańców, np. w kopalniach, przy wy¬
rębie lasu; umożliwiał zatrudnienie chłopów w majątkach ziemskich, a także
prowadził działalność gospodarczą (szwalnie, pralnie, hurtownie, sklepy).102
Jak wspominano, jednym z głównych celów CKO było umożliwienie pol¬
skiej ludności wygnańczej powrotu do kraju po zakończeniu działań wojen¬
nych. Dnia 3 grudnia 1915 r. podjął był decyzję o utworzeniu „Funduszu
powrotu do kraju”. Za ideę przewodnią tego zamysłu „uznano stworzenie
dla wychodźców polskich takich warunków w chwili powrotu do kraju, które
by zrównoważyły pobudki materialnej natury do pozostania na obczyźnie”.
Na fundusz składać się miały wszelkie pozostałości funduszów CKO z war¬
szawskiego okresu jego działalności; opłaty, jakie pobierał od osób, które za
jego pośrednictwem otrzymały odszkodowania za zniszczone mienie w wy¬
sokości 3% od otrzymanej sumy; datki indywidualnych ofiarodawców.103
Do właściwego wykorzystania funduszu zostali upoważnieni — Wł. Grab¬
ski, ks. S. Czetwertyński i baron L. Kronenberg. Polska ludność wygnańcza
o	powstaniu, celach i możliwościach składania ofiar została poinformowana
komunikatem CKO z 15 grudnia 1915 r.104
Z ideą powrotu do kraju wiązało się dążenie CKO do zgromadzenia
wygnańców w „guberniach frontu”. Komitet zdecydowanie przeciwstawiał
się polityce rządu rosyjskiego, który wykorzystując trudne położenie ludno¬
ści wygnańczej (nie tylko Polaków), kontynuował rozpoczętą jeszcze przed
wojną akcję kolonizacji rozległego terytorium Rosji, kierując ją na Ural,
Syberię i do Turkiestanu. Prowadził nie tylko akcję ostrzegawczą wśród
101	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
2 i 3 grudnia (19 i 20 listopada) 1915 r., s. 47.
102	Ibid., Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia 31 (18)
sierpnia 1915 r., s. 1; AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny CKO..., Komunikat nr 6,
s. 11-15.
103	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
2	i 3 grudnia (19 i 20 listopada) 1915 r., s. 45-46.
104	AAN, CKO, syg. 11, Zarząd Główny CKO..., s. 18-19.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
365
ludności polskiej, ale także występował energicznie wobec władz rosyj¬
skich, na których miał wymóc uchwałę z 24 listopada 1915 r. „wymierzoną
przeciwko osadzaniu wygnańców polskich na gruntach do skolonizowania
przeznaczonych”.105
Założeniem akcji CKO — gromadzenia wygnańców-Polaków w guber¬
niach przyfrontowych, względnie centralnych — było nie tylko umożliwienie
im powrotu do kraju, ale także stworzenie warunków, w których mógłby pro¬
wadzić skuteczną akcję ratowniczą i zmniejszyć obszar swojej działalności.
Reewakuacja ludności polskiej z Syberii rozpoczęła się w grudniu 1915 r.,
kiedy to zostały przewiezione z Krasnojarska do Wołogdy 142 osoby, a z
Omska 144 (na Syberii miało przebywać 2583 Polaków, pozostających pod
opieką CKO na ogólną ich liczbę 10 955).106
Rozwinięcie pracy dobroczynno-ratowniczej i ideowej przez CKO w Rosji
w znacznej mierze zależało od stosunku rządu rosyjskiego do organizacji spo¬
łecznych, przede wszystkim zaś narodowościowych. Władze carskie bowiem,
w wyniku rozpętanej przez dowództwo armii rosyjskiej przymusowej mi¬
gracji setek tysięcy ludzi w głąb Rosji, stanęły przed koniecznością przejęcia
kierownictwa akcji ratowniczej. Dnia 30 sierpnia 1915 r. powołały przy Mini¬
sterstwie Spraw Wewnętrznych Wydział do Spraw Urządzenia Wychodźców
oraz Naradę Specjalną do Spraw Wychodźców (Narada Specjalna) pod prze¬
wodnictwem ministra spraw wewnętrznych ks. Nikołaja Szczerbatowa. Na¬
rada Specjalna składała się z przedstawicieli wszystkich organizacji i insty¬
tucji, w tym narodowościowych, które prowadziły akcję pomocy uchodźcom
w skali ogólnopaństwowej. Do jej uprawnień należało: zatwierdzanie wysoko¬
ści zasiłków, budżetów organizacji ratowniczych i udzielanie im kredytów.107
Komitet był reprezentowany w Naradzie Specjalnej przez Wł. Grabskiego
i ks. S. Czetwertyńskiego.108 Uczestnictwo w pracach Narady Specjalnej
nie ograniczało się tylko do zdobywania środków finansowych, przedstawia¬
nia budżetu miesięcznego organizacji, trudności związanych z prowadzeniem
działalności w terenie, ale także do uzyskania od władz przepisów prawnych,
które umożliwiły CKO udzielanie pomocy na tak szeroką skalę oraz stworze¬
nie tak sprawnej sieci organizacyjnej. Niezwykle istotnym dla CKO rozpo¬
rządzeniem ministra spraw wewnętrznych, ks. N. Szczerbatowa, był okólnik
z 9 września 1915 r., w którym polecił on gubernatorom i naczelnikom miast,
105	Sprawozdanie z działalności..., s. 18-19.
106	AAN, CKO, syg. 284, Tablica porównawcza..., s. 1; AAN, CKO, syg. 11, Zarząd
Główny CKO..., Komunikat nr 4, z 9 I 1916 r., s. 7-8.
107	Grabski, Żabko-Potopowicz: op. cit., s. 65; Spustek: op. cit., s. 179-180; Najdus:
Uchodźcy polscy w Rosji. Sprawa polska..., s. 264.
108	Spustek: op. cit., s. 179.
366
Mariusz Korzeniowski
„okazywać wszelką pomoc pełnomocnikom CKO, podkreślając, że instytu¬
cja ta działa pod jej bezpośrednim wpływem”.109 Wiele uwagi przywiązy¬
wał Komitet do ułożenia poprawnych stosunków z pełnomocnikami rządu do
spraw opieki nad wygnańcami, o czym świadczy korespondencja CKO z Peł¬
nomocnikiem Głównym do spraw niesienia pomocy wygnańcom na froncie
północno-zachodnim, senatorem S.I. Zubczaninowem, a która dotyczyła: ka¬
tastrofalnych warunków, w jakich przeprowadzana była ewakuacja polskich
wygnańców; rozmieszczenia uchodźców z Królestwa Polskiego w guberniach
przyfrontowych; wysiedlania z nich tułaczy polskich przez władze wojskowe
oraz sfery pomocy materialnej.110 Pełnomocnikom okręgowym zalecał na¬
wiązanie i utrzymanie poprawnych stosunków z przedstawicielami admini¬
stracji państwowej i z lokalnymi władzami „zachowując jednak odrębność
swojej działalności dla CKO”.111
Polska ludność wygnańcza w Rosji spotkała się nie tylko z pomocą, której
udzielał jej CKO, ale także z działalnością PTPOW, Komitetu Polskiego Po¬
mocy Ofiarom Wojny w Moskwie, Polskiego Lwowskiego Komitetu Ratunko¬
wego, Polskiego Komitetu Pomocy Sanitarnej oraz rzymskokatolickich, pol¬
skich towarzystw dobroczynnych. Wydaje się, że konieczność ustalenia ob¬
szaru i dziedzin pracy wśród wygnańców-Polaków doprowadziła do powsta¬
nia przekonania, że należy utworzyć instytucję, która koordynowałaby wy¬
siłki wymienionych instytucji polskich. Na zjeździe reprezentantów polskich
organizacji ratowniczych w Moskwie (8-9 sierpnia 1915 r.) została powołana
Rada Zjazdów Polskich Organizacji Pomocy Ofiarom Wojny, której preze¬
sem wybrano Aleksandra Lednickiego. Rada Zjazdów miała być organem
kierującym wysiłkami poszczególnych organizacji, a także przygotowującym
podstawy do „zlania się ratownictwa polskiego w Rosji w jedną całość”.112
CKO był reprezentowany w Radzie Zjazdów przez J. Zdziechowskiego (wice¬
prezes Rady Zjazdów) i Wł. Grabskiego.113 Dla CKO Rada Zjazdów miała
być „organem” zespalającym polskie instytucje ratownicze, a także stanowić
miejsce „stałego porozumienia między organizacjami”. Komitet w początko¬
wym okresie istnienia Rady Zjazdów uważał, iż należy podnosić jej powagę
jako „instytucji naczelnej i kierowniczej”.114 Wydaje się, że CKO traktował
109	Najdus: Uchodźcy polscy w Rosji. Sprawa polska..s. 266.
110	AAN, CKO, syg. 35, Korespondencja z Pełnomocnikiem Głównym na froncie tj.
Siewieropomoszcz i Senatorem Lubimowem.
111	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
27 i 28 (14 i 15) października 1915 r., s. 22.
112	Wł. Grabski, Zabko-Potopowicz: op. cit., s. 94.
113	Ibid, s. 225.
114	AAN, CKO, syg. 1, Protokół posiedzenia Centralnego Komitetu Obywatelskiego dnia
27	i 28 (14 i 15) października 1915 r., s. 35.
Struktura organizacyjna i początki działalności.
367
Radę zjazdów jako organizację, której zadaniem miało być: usuwanie tarć
między instytucjami ratowniczymi, umożliwienie zdobywania środków finan¬
sowych, koordynowanie działalności oświatowej i udzielanie pomocy jeńcom
wojennym — Polakom obcym poddanym.
Centralny Komitet Obywatelski przywiązywał wiele uwagi do stosunków
dwustronnych zarówno z polskimi, jak i z rosyjskimi organizacjami pomocy
ofiarom wojny. Miały one zapewnić podział kompetencji i zakresu opieki nad
polskimi tułaczami, a przede wszystkim usprawnić dotarcie z pomocą do jak
największej ich liczby. Zalecał pełnomocnikom okręgowym, ażeby współdzia¬
łali z miejscowymi organizacjami polskimi, jakkolwiek ich „zadania odnoszą
się głównie do ludności osiadłej w miastach i przechodniej, to jednak po¬
winna w razie potrzeby z jednej strony uzupełniać pracę miejscowych orga¬
nizacji w niesieniu pomocy ludności osiadłej w miastach, z drugiej zaś korzy¬
stać, o ile się da, z ich pomocy przy spełnianiu własnych zadań.”115 Ponadto
współpraca miała być koordynowana przez delegatów CKO przy władzach
naczelnych polskich i rosyjskich organizacji ratowniczych; ks. S. Czetwer-
tyński prawdopodobnie reprezentował CKO przy Komitecie W.Ks. Tatiany.
Komitet miał „starać się o wprowadzenie do składu Polskiego Towarzystwa
pomocy ofiarom wojny pewnej liczby osób spośród członków CKO porozu¬
miawszy się w tej mierze na osobnym wspólnym zebraniu niektórych człon¬
ków PTPOW i CKO”.116
Przymusowa ewakuacja Królestwa Polskiego postawiła CKO przed ko¬
niecznością wypracowania nowych form niesienia pomocy polskim tułaczom
wojennym. Prowadzenie akcji ratowniczej w obcym narodowościowo spo¬
łeczeństwie rosyjskim; pokaźna liczba polskich wygnańców; brak możliwo¬
ści oparcia akcji pomocy ofiarom wojny na oddolnej inicjatywie społecznej
(jak to miało miejsce w Królestwie Polskim); uzyskiwanie środków mate¬
rialnych od rządu i organizacji dobroczynnych rosyjskich, skłoniło przed¬
stawicieli CKO w Rosji do utworzenia organizacji centralnie zarządzanej.
W ciągu zaledwie kilku miesięcy (sierpień-grudzień 1915 r.) zorganizowana
została sprawnie funkcjonująca struktura organizacyjna, która posiadała
scentralizowany aparat urzędniczy i zespół kierowniczy. Komitet wypraco¬
wał także główne kierunki, zasady i formy prowadzenia skutecznej akcji
ratowniczej wśród polskich wygnańców, które mimo komplikującej się sytu¬
acji wewnętrznej w Rosji oraz reformy struktury organizacyjnej, nie uległy
w przyszłości poważniejszym zmianom. Stworzył również podstawy współ¬
pracy z rządem rosyjskim i administracją państwową, rosyjskimi instytu¬
115	Ibid., s. 21.
116	Ibid., s. 37.
368
Mariusz Korzeniowski
cjami dobroczynnymi, a przede wszystkim polskimi organizacjami ratow¬
niczymi, określając jednocześnie zakres i obszar swojej działalności wśród
uchodźców. Dzięki tym przedsięwzięciom CKO stał się w latach 1915-1918
nie tylko jedną z głównych polskich organizacji ratowniczych, ale także in¬
stytucją reprezentującą setki tysięcy polskich wygnańców w Rosji.
RÉSUMÉ
L’activité des organisations de sauvetage polonaises en Russie n’a guère été étudiée
jusqu’ici par les spécialistes. Cet article est une tentative de présenter l’activité et
l’élaboration de la structure du Comité Civique Central du Royaume de Pologne en 1915.
Le CCC se composait de représentants de la direction de la Société Agricole Centrale,
qui avaient l’intention de: porter secours à la population endommagée pendant les
opérations de guerre; influer sur la vie économique du Royaume de Pologne; coordonner
les activités des comités civiques locaux; prévenir la décadence et la désorganisation
d’institutions culturelles, sociales et économiques.
Vers le milieu de l’année 1915, face à l’évacuation forcée de la population du Royaume
de Pologne par les autorités russes, le CCC décida de continuer ses activités sous
l’occupation des Empires centraux, et en même temps, de donner plein pouvoir au prince
Seweryn Czetwertyński, à Władysław Grabski et à Stanisław Wojciechowski pour les
mener en dehors du pays.
Des centaines de milliers de Polonais expulsés sur les chemins d’évacuation, la
nécessité de leur porter une aide immédiate, de solliciter des moyens matériels auprès
du gouvernement et des organisations caritatives russes, de mener une activité caritative
et idéologique dans une société ethniquement étrangère, poussa les représentants du CCC
à fonder une organisation possédant des organes législatifs et exécutifs. C’est dans ce but
que, le 24 août 1915, à Pétersbourg, se constitua l’Assemblée Générale des Membres du
CCC qui était une „institution” supérieure par rapport aux organes exécutifs qu’étaient
la Direction Générale, son bureau et le Plénipotentiare Général, Władysław Grabski,
qui dirigeait l’ensemble des activités. Le CCC eut besoin de quelques mois seulement
pour mettre en place en Russie une structure performante, possédant un appareil de
fonctionnaires centralisé et une équipe dirigeante. Le Comité élabora aussi les objectifs,
principes et formes principaux d’une action de sauvetage efficace qui devait assurer
des conditions d’existence à peu près normales aux exilés polonais en Russie et leur
permettre plus tard de rentrer dans leur pays. L’action caritative et l’action de sauvetage
se ramenaient à porter aux exilés polonais une aide en vêtements, en logements, en vivres,
en crédits, ainsi qu’une assistance culturelle, religieuse et éducative.
Avant la fin de 1915, le CCC créa les bases d’une coopération avec le gouvernement
russe et l’administration d’Etat, avec les organismes caritatifs russes, et surtout avec les
organisations de sauvetage polonaises, et il définit le cadre et le terrain de ses activités
parmi les exilés.
Grâce à ces entreprises, le CCC devint, dans les années 1915-1918, non seulement
une des principales organisations de sauvetage polonaises, mais aussi une institution
représentant des centaines de milliers d’exilés polonais en Russie.