/czas20956_6_20.djvu

			ANNALES
U NI VER SIT ATI S MARIAE CURIE-SKŁODO WSKA
LUBLIN - POLONIA
VOL. VI	SECTIO	К	1999
PIOTR MATUSAK
Polskie koncepcje integracyjne Europy Podziemnej
1939-1945
Polish conceptions of the integration of underground Europe 1939-1945
Ruch paneuropejski zapoczątkował zjazd wiedeński w 1926 r., zwołany przez
hr. Coudenhove Kalergi, który objął kierownictwo ruchu i nadał mu kształt
organizacyjny.
W przededniu II wojny światowej Kalergi wysunął koncepcję Unii Paneuro¬
pejskiej, w której kierownicza rola przypaść miała Wielkiej Brytanii. Po wybuchu
wojny wyjechał do USA, gdzie w 1943 r. zorganizował V Kongres Paneuropejski,
który przyjął deklarację o jedności europejskiej. Opracowano konstytucję
Stanów Zjednoczonych Europy, zakładającą wspólną armię, politykę zagranicz¬
ną, unifikację gospodarki, dwuizbowy parlament i Radę (rząd) Unii zor¬
ganizowanej na wzór szwajcarski.1
W czasie wojny zrodziło się kilka wizji federacyjnej Europy Podziemnej.
Europa Podziemna była zróżnicowana zarówno pod względem narodowoś¬
ciowym, religijnym, językowym, politycznym, jak i statusu okupacyjnego
w ramach systemu niemieckiego tzw. „Nowej Europy”. Wyrażała naturalną,
międzynarodową solidarność narodów w walce z faszyzmem, dążenie do ich
samoobrony, obrony wartości humanistycznych oraz praw i wolności człowieka,
które zostały a stopniu najwyższym zagrożone.2
Pojęciem „Europa Podziemna” określa się zorganizowane struktury ruchu
oporu istniejące w Europie, a skupiające około 5 min ludzi. Był to ogromny
1 P. Radzikowski, Wizje Europy II wojny światowej, „Zeszyty Historyczne Uniwersytetu
Jagiellońskiego” 1988, z. 87, s. 181-183.
2 R. Grunbergert, Historia społeczna Trzeciej Rzeszy, t. I, Warszawa 1987, s. 65; Cz. Łuczak,
Polityka ekonomiczna Trzeciej Rzeszy w latach drugiej wojny światowej, Poznań 1982, s. 37.
234
PIOTR MATUSAK
potencjał polityczno-militarny w warunkach totalnej wojny narzuconej przez
Niemcy. Docenił go W. Churchill, który w 1940 r. rzucił hasło „Podpalenia
Europy”, co oznaczało zjednoczenie jej narodów w walce z hitlerowskimi
Niemcami. Ruch oporu uznawał tym samym za główny czynnik militarny
- czwarty wymiar wojny. Istniał on w całej Europie, znajdujący wyraz
w sabotażu i dywersji oraz przygotowaniu armii podziemnych do przeprowadze¬
nia powstań narodowych. Zintegrowanymi w skali europejskiej przedsięwzięcia¬
mi w zakresie walki z III Rzeszą kierowało z Londynu brytyjskie SOE
(Kierownictwo Operacji Specjalnych). Integracja narodowych ruchów oporu
w walce z Niemcami przyniosła efekty np. w postaci jednolitych w całej Europie
masowych akcji antyniemieckich, takich jak ogłoszony 14 IX 1941 r. „Tydzień
wolnej pracy” narodów okupowanych (symbolem w Polsce był żółw i hasło
„pracuj Polaku powoli”).
Wprowadzono także jeden wspólny znak podziemnej solidarności narodów
europejskich - symbol ich przyszłego zwycięstwa V[iktoria], który malowano
w Polsce, Francji, Holandii, Norwegii, Danii, Jugosławii, Czechosłowacji,
Grecji. Jeden ton miała podziemna propaganda dywersyjna wśród Niemców
(np. akcja „N”), prowadzono wspólnie akcje np. „Dorsze” (pomoc zbiegłym
jeńcom brytyjskim). Istniała współpraca narodowych ruchów oporu Europy
w zakresie wywiadu antyniemieckiego, łączności zagranicznej i walki partyzanc¬
kiej (np. w Polsce walczyli w oddziałach zbrojnych przedstawiciele 34 narodów),
pomocy Żydom, więźniom obozów koncentracyjnych.3
Koordynacyjną rolę w zakresie walki wyzwoleńczej narodów okupowanych
Europy pełnili brytyjscy szefowie sztabów poprzez SOE oraz współpracujące ze
sobą w ramach odbywanych konferencji rządy emigracyjne (Polski, Czecho¬
słowacji, Jugosławii, Norwegii, Holandii, Luksemburga, Grecji, Belgii), połączo¬
ne instytucje przedstawicielskie tych krajów (wiceprzewodniczącym takiego
forum był prof. S. Grabski), służby dyplomatyczne oraaz formacje wojskowe
i ich sztaby tworzone u boku Wielkiej Brytanii. Już pierwsze orędzie premiera
Rządu RP: „Rodacy”, z 18 XII 1939 r. w Angers skierowane do kraju głosiło:
„W ramach nowej organizacji politycznej Europy Środkowo-Wschodniej jedną z głównych
podstaw stać się musi solidarny zespół państw słowiańskich. Nowa organizacja tej części Europy
powinna stworzyć pomiędzy Bałtykiem, Morzem Czarnym i Adriatykiem zwarte i zgodne
współdziałanie państw, odpierać napór Niemiec na wschód i oddzielić Niemcy od Rosji...”.4
Premier generał W. Sikorski był więc inicjatorem tej wizji w podziemiu,
systematycznie ją rozwijał i odgrywał ważną rolę w Podziemnej Europie, jako
premier rządu RP i Naczelny Wódz, zyskując duży autorytet wśród emigracyj¬
nych polityków europejskich.
3 P. Matusak, Ruch oporu w Polsce 1939-1945, Katowice 1988, s. 6-101.
4 Pobudka z lutego 1940.
POLSKIE KONCEPCJE INTEGRACYJNE EUROPY PODZIEMNEJ 1939-1945
235
W ośrodkach władz emigracyjnych w Londynie prowadzono dyskusje na
temat wizji i przyszłości zintegrowanej Europy powojennej oraz kierowano
wytyczne w tym względzie do krajowych ruchów oporu. Manifestacją tych wizji
było obchodzone uroczyście 14 VI 1942 r. święto wspólnej walki wyzwoleńczej
pod hasłem - wspólnej sprawy - przez 27 narodów. Sama idea integracji Europy
napotkała na opory części polityków i rządów emigracyjnych, które mimo
potrzeby ścisłego współdziałania, klimatu międzynarodowej współpracy w cza¬
sie wojny i po jej zakończeniu, uznawały ją za mało realną ze względu na
zróżnicowanie, jakie tkwiło w tradycyjnej skomplikowanej narodowościowo,
religijnie, kulturowo geografii politycznej Europy.
Części polityków - zwolenników idei paneuropejskiej - wydawało się, że po
wojnie, likwidacji faszyzmu, stan bezpieczeństwa i pokoju może za¬
pewnić integracja europejska. Liczyli oni, że Europa odrodzi się jako całość,
a państwa odnajdą swoją tożsamość w zintegrowanych strukturach ogólno¬
europejskich.
Trudności powodował jednak sam fakt, że kategoria państwa w Europie
Podziemnej nie wszędzie pokrywała się z kategorią narodu, a proces kształ¬
towania świadomości i tożsamości narodowej był w różnym stopniu zaawan¬
sowany w poszczególnych krajach. Wywołało to w Europie Podziemnej, obok
tendencji integracyjnego dążenia do zjednoczenia, także tendencje odradzania
się idei narodowych, zwłaszcza tych narodów, których los był zagrożony w czasie
wojny gwałtowną akcją germanizacji i rusyfikacji, a wolność, kulturowe
i narodowe przetrwanie stały się najwyższą wartością. Swoje narodowe prze¬
trwanie narody te widziały poprzez pryzmat grupy etnicznej, wyznaniowej,
dążenie do zachowania narodowej tożsamości oraz określenia terytorium
niepodległego państwa. Ponadto niektóre narody, tj. ukraiński, białoruski, nie
zdołały jeszcze zrealizować własnej idei państwowej i dla nich stanowiła ona
główny cel.
Procesowi integracji nie sprzyjały istniejące w Europie podziały terytorialne,
wyznaniowe i polityczne. Idea unii federacyjnej już przed wojną była bardziej
dziełem polityków, niż wynikiem powszechnych dążeń narodów, a więc brako¬
wało w tej sprawie masowej świadomości obywateli Europy Podziemnej
i postrzegano ten proces raczej w wymiarze przyszłościowym. Trwające wśród
polityków podziemia i w prasie konspiracyjnej dyskusje o integracji Europy
z reguły ogniskowały się na problemach wspólnej walki, narodowego współżycia
po wojnie, bezpieczeństwa i pokoju.
Mimo złożonych problemów i trudności organizowano w Londynie kon¬
ferencje przywódców rządów emigracyjnych Polski, Czechosłowacji, Francji,
Belgii, Holandii, Norwegii, Grecji, Jugosławii, gdzie rozważano szczegółowe
sprawy integracji europejskiej. W styczniu 1942 r. uchwalono deklarację
w sprawie ukarania winnych zbrodni dokonanych przez Niemców przeciw
ludzkości w okupowanej Europie. Zapowiedziano powołanie wspólnych euro¬
236
PIOTR MATUSAK
pejskich organów sądowych, które prowadzić miały śledztwa, a specjalne
oddziały policyjne - wykonywać wyroki.s
W pierwszej połowie 1944 r. doszło w Londynie do konferencji i szczegóło¬
wych rozmów premierów na temat powojennej federacji lub konfederacji
europejskiej na szczeblu narodowych kierownictw krajów Europy Podziemnej,
m. in. w okresie 31 III - 7 VII 1944 r. odbyły się cztery spotkania na ten temaat.
Uczestniczyli w nich przedstawiciele emigracyjnych władz Polski, Francji,
Jugosławii, Włoch, Czechosłowacji, Danii, Holandii, Norwegii, a także niemiec¬
kiej opozycji. Skupiały one probrytyjski nurt oporu Podziemnej Europy;
w podziemiu idei tej nie akceptowali wówczas belgijscy socjaliści oraz ruch
komunistyczny.
Na konferencjach tych uchwalono wspólną deklarację o utworzeniu, po
upadku faszyzmu, Unii Federalnej wszystkich krajów Europy, posiadającej
wspólny rząd, armię, sąd suwerenny, respektujący prawa człowieka. Niemcy
miały być rozbrojone i poddane kontroli Unii.
Drogą do integracji europejskiej miały być wspólne operacje wojenne
aliantów z udziałem narodowych ruchów oporu Europy Podziemnej, zwłaszcza
skoordynowane działania wyzwoleńcze i powstania narodowe w poszczególnych
krajach. Istotną rolę w wypracowaniu tych koncepcji odgrywały połączone
sztaby alianckie brytyjskie i amerykańskie oraz sztaby krajów okupowanych
w Londynie, kierujące podziemiem. W zakresie wypracowania tych koncepcji
ważne miejsce zajmował dział planowania operacyjnego w polskim sztabie
Naczelnego Wodza gen. W. Sikorskiego. Polacy bowiem pierwsi podjęli walkę
podziemną. Stąd już w październiku 1940 r. kpt. Maciej Kalankiewicz (żołnierz
„Hubala”) opracował memoriał „W sprawie wykorzystania ruchów powstań¬
czych jako jednego z czynników zwycięstwa”.
Kalankiewicz wysunął tezę, że należałoby zintegrować wysiłek zbrojny
innych państw i koordynować w nich narodowe powstania poprzez sztab NW.
Ośrodkiem powstańczym w Europie Środkowej byłaby Polska, gdyż polskie
możliwości polityczne i wojskowe przemawiają za skupieniem spraw „[...]
koordynacji w sztabie Polskich Sił Zbrojnych. Naród Polski, który podjął walkę
z Niemcami, zachował dotychczas bezspornie najwyższy potencjał militarny”.6
Oprócz koordynacji akcji powstańczej w Europie Środkowej i Wschodniej
polski sztab NW, w uzgodnieniu z SOE, organizował akcję sabotażowo-
-dy wersyjną, tzw. Akcję Kontynentalną na rozkaz gen. Sikorskiego z 19 XI 1940
r. w krajach okupowanej Europy Zachodniej. Akcję tę przygotowano opierając
się na silnych ośrodkach polonijnych. Aliancki plan Bardsea miał być zrealizo¬
wany przez polski ruch oporu na terenie Francji. Bieżącą akcją kierowało Biuro
Akcji Kontynentalnej rządu emigracyjnego w Londynie. Polscy operatorzy
5 Wiadomości radiowe z 17 I 1942.
6 J. Erdman, Droga do Ostrej Bramy, Warszawa 1986, s. 127.
POLSKIE KONCEPCJE INTEGRACYJNE EUROPY PODZIEMNEJ 1939-1945
237
sztabu NW kpt. M. Kalankiewicz i kpt. Jan Górski opracowali także plan
zintegrowanej w Europie Środkowo-Wschodniej tzw. wojny powierzchniowej,
pt. „Uderzenie powierzchniowe jako forma walki zaczepnej”. Była to koncepcja
kompleksowego, zintegrowanego zaatakowania Niemców przez ruch oporu,
zakładająca „wykorzystanie podbitych narodów Europy, a mianowicie przez
wywołanie wśród nich wyzwoleńczych ruchów powstańczych. Wymaga to
specjalnej doktryny wojennej”.7 Zakładano rozbicie hitlerowskiej „Nowej
Europy” przez jednoczesne podjęcie narodowych akcji, niszczenie linii kolejo¬
wych, systemu łączności, dezorganizację kooperacji gospodarczej, a zwłaszcza
w zakresie produkcji zbrojeniowej. Proponowano, by europejski ruch oporu
został wsparty w tej akcji materiałowo przez SOE, lotnictwo alianckie i sześć
dywizji spadochronowych.
W końcu 1941 r. polski sztab NW opracował kolejny memoriał dla sztabu
brytyjskiego i SOE, pt. „Podłoże polityczne ruchów powstańczych w Europie
Środkowej”, w którym podkreślano konieczność integralnej i skoordynowanej
organizacji powstań w Europie Podziemnej i kierowanie nimi przez wspólny
europejski sztab oraz akcji skoordynowanych z bombardowaniami i desantami
alianckimi. Doceniano sprawę celów i oblicza politycznego powstań narodo¬
wych, by przygotować poszczególne społeczeństwa do przejścia z bojowej
współpracy w podziemiu do budowy powojennego ustroju zjednoczonej Europy.
Uważano, że koniecznym warunkiem równowagi w Europie powojennej jest
stworzenie południkowego pasma państw rozdzielających świat niemiecki od
rosyjsko-azjatyckiego. Pas ten ciągnąłby się od Skandynawii „[...] poprzez
państwa bałtyckie, Polskę, Czechy, państwa basenu dunajskiego, aż po Bałkany
włącznie”.8
Twórcy tej koncepcji nie mieli na myśli „zwartego organizmu politycznego.
Wobec wielu różnorodności narodów zamieszkujących ten pas, nie byłoby to ani
możliwe ani celowe”.9
Plany integracyjne i federacyjne wiązały się też z polską filozofią mesjanis-
tyczną, która obok tezy o posłannictwie narodu głosiła zasadę federacji narodów
i ideę słowiańską. W okresie II wojny światowej zjednoczenie Słowian miało być
pierwszym etapem federacji środkowoeuropejskiej z zachowaniem jednak
niezawisłości poszczególnych narodów. Należy zaznaczyć, że również Rosja
tradycyjnie uważała się za zaczątek federacji wszechsłowiańskiej, co w warun¬
kach ustroju totalitarnego ZSRR oznaczało rusofilstwo.
Równolegle ks. Józef Warszawski „ojciec PAWEŁ” rozwijał filozofię
uniwersalizmu. Uniwersalizm wskazywał, że faszyzm i stalinizm poniżają
jednostkę i spychają jedynie do roli narzędzia budowy systemu totalitarnego.
7 Ibid., s. 141.
8 Ibid., s. 162.
9 Ibid., s. 163.
238
PIOTR MATUSAK
W filozofii uniwersalizmu Słowianie stanowili wspólnotę połączoną więzami
rasy, pochodzenia, języka, ideałów humanistycznych i obrony przed germaniz-
mem, dlatego winni się połączyć w jedną społeczność i w jeden organ państwowy.
Oczywiście tradycje, przyzwyczajenia i skłonności separatystyczne miały ustąpić
idei zjednoczenia Słowian. Za głównego wroga Słowian uznawano Niemcy. Idee
te znalazły poparcie w Polsce, u Czechów i Słowaków. Dlatego w pierwszej
kolejności liczono w budowie federacji środkowoeuropejskiej na zjednoczenie
tych nacji słowiańskich.10
Zwolennikami idei organizacji federacji Europy Środkowej początkowo
byli Brytyjczycy, ale jej plan opracował premier rządu polskiego gen. W.
Sikorski w Londynie. Idee federacyjne w Polsce Podziemnej były bardzo
popularne i wysuwane przez większość ugrupowań politycznych i ruchów,
jako remedium na wizje integracyjne okresu międzywojennego. Już pierwsza
deklaracja ideowa Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej z listopada
1939 r. głosiła, że demokratyczna „[...] Polska Ludowa powinna współpracować
z bratnimi narodami w Stanach Zjednoczonych Europy Środkowej”.11 Również
Polski Związek Wolności w artykule programowym z 11 VI 1941 r. podkreślał,
że „Fala wrogiego imperializmu zagroziła również całej Słowiańszczyźnie...
Ze wspólnoty tej wyrasta prawo i obowiązek oraz rodzi się realna możliwość
stosowania oporu i prowadzenia wspólnie zwycięskiej walki ze śmiertelnymi
wrogami... jako szańca obronnego ludów słowiańskich i ludów obszaru sło¬
wiańskiego, naród polski winien zorganizować ten zagrożony w swym bycie
świat walki”.12
PZW akcentował dochodzenie do idei integracyjnych poprzez współpracę
zbrojną krajowych ruchów oporu, walczących ze wspólnym wrogiem. Do idei
federacji Słowian wzywały także założenia programowe NPR z 30 XI 1941 r.,
w których podkreślano, że polityka zagraniczna powinna dążyć do czynnej
współpracy Słowian i ludów z nimi współżyjących na zasadach „wolni z wolnymi
i równi z równymi”.13 Idee podejmowało i propagowało większość organizacji
konspiracyjnych w Polsce. Na przykład w programie Związku Odbudowy
Rzeczypospolitej „Credo” z 15 IV 1942 r., w punkcie 5 zatytułowanym
„Wspólnota narodów”, czytamy:
„Nie uznajemy sprzecznego z rozwojem cywilizacji światowej samotnictwa państw. Wszystkie
państwa winny stawać się stopniowo organami obszerniejszych związków międzynarodowych.
Chcemy, by Polska była w dziele budowy wspólnoty narodów czynnikiem twórczym i pioniers¬
kim.”14
10 S. Lis-Kozłowski, Idea federacji Słowian, „Wojsko i Wychowanie” 1992, nr 4.
11 „Polska Ludowa” ze stycznia 1940.
12 „Głos Pracy” z 11 VI 1941.
13 „Herold Polski” z 30 XI 1941.
14 „Wolna Polska” z 15 IV 1942.
POLSKIE KONCEPCIE INTEGRACYJNE EUROPY PODZIEMNEJ 1939-1945
239
Idee federacyjne rządu poparły partie czwórporozumienia, które tworzyły
trzon struktur Podziemnego Państwa Polskiego, reprezentującego znaczną
większość narodu. W kwestii tej trwała dyskusja rządu z krajem oraz w ramach
Delegatury RP i Krajowej Reprezentacji Politycznej. Między stronnictwami były
różnice co do szczegółów, ale samą ideę popierały wszystkie. PPS WRN w swoim
programie „Program Polski Ludowej” zapowiadała, że „Polska dążyć będzie do
stworzenia Federacji Europy Środkowej. Jako zaczątek Federacji Krajów
Europy Środkowej uważamy »Układ o konfederacji« zawarty między rządami
Polski i Czechosłowacji [...] Federacja będzie związkiem wolnych państw,
złączonych wspólnymi interesami gospodarczymi i politycznymi”.15 Oprócz
federacji PPS WRN postulował organizację życia międzynarodowego, zapew¬
niającą bezpieczeństwo i pokój poprzez „Naczelną organizację międzynarodową
[...] Związek Państw, który obejmie wszystkie państwa świata...”.16 Stanowiące
trzon polityczny Polskiego Państwa Podziemnego SL „Roch” w swojej de¬
klaracji programowej z grudnia 1943 r. podkreślało, że „podstawą nowego ładu
społecznego będzie w Europie współpraca narodów i państw wolnych miłują¬
cych wolność i pokój. Jednym z głównych ośrodków tej współpracy będzie
federacja chłopskich narodów środkowej Europy”.17 Wizja federacyjna SP
wyrosła z ideologii Unii, która propagowała unię narodów chrześcijańskich.
Stąd w deklaracji z marca 1944 r. pisano:
„Rozumiemy, że procesy rozwojowe polityki światowej prowadzą ku zespoleniu mniejszych
organizmów w związki narodów i państw. Rozumiemy, że szlak rozwojowy Polski wytycza nam
wyraźnie kierunek środkowoeuropejski”.18
Ruch narodowy, który był zwolennikiem budowy silnej i wielkiej Polski,
poparł również idee federacji środkowoeuropejskiej. SN w swych programach
postulowało odbudowę Polski Piastów i Jagiellonów, która byłaby w związku
z Czechosłowacją, Węgrami, Rumunią, Bułgarią i Jugosławią.19 Idea została
poparta w wypracowanych wspólnych dokumentach programowych czwór¬
porozumienia. Będąca wyrazem kompromisu PPS-WRN, SL „Roch”, SP i SN
deklaracja KRP z 15 VIII 1943 r. stwierdzała jednoznacznie potrzebę „U-
tworzenia konfederacji państw, których ośrodkiem byłby związek polsko-czeski,
względnie sama Polska”.20
Idea federacyjna przyjęła kształt praktyczny i podjęto jej realizację. Gen. W.
Sikorski rozpoczął rozmowy z premierem rządu czechosłowackiego Edwardem
15 Materiały do „Programu Polski Ludowej", Warszawa, wrzesień 1942.
16 Ibid.
17 K. Przybysz, Wizje Polski. Programy polityczne lat wojny i okupacji 1939-1944, Warszawa
1992, s. 298.
18 Reforma z 10 IV 1944.
19 Walka z 7 XI 1941, „Sprawy Narodu”, 4 X 1943.
20 K. Przybysz, op. cit., s. 245.
240
PIOTR MATUSAK
Beneszem i 11 XI 1940 r. podpisano deklarację polsko-czechosłowacką na temat
współpracy powojennej (powołano wspólny Komitet Koordynacyjny, który
opracował treść układu polsko-czeskiegp przyjętego 19 I 1942 r.).
231 1940 r. deklarację o konfederacji obu krajów podpisali ministrowie spraw
zagranicznych E. Raczyński i Hubert Ripka. Zapowiadała ona ścisły związek
polityczny i gospodarczy, otwartość do wstąpienia innych państw. W umowie
stwierdzono:
„1. Oba państwa pragną, aby konfederacja polsko-czechosłowacka objęła także inne państwa
tego obszaru europejskiego, z którym związane są żywotne interesy Polski i Czechosłowacji. 2. Celem
konfederacji jest zapewnienie wspólnej polityki w zakresie: a) spraw zagranicznych, b) spraw
wojskowych, c) spraw gospodarczych i finansowych, d) spraw socjalnych, e) komunikacji, poczt
i telegrafów [...]. 3. Obecne rządy są zgodne co do tego, że zapewnienie wspólnej polityki
w poszczególnych dziedzinach wymaga stworzenia wspólnych organów konfederacji”.21
Kwestiami spornymi w rozmowach była sprawa przynależności Zaolzia,
stosunek do powojennych Węgier i do ZSRR. Sikorski sądził, że stosunki z tym
państwem może nawiązać tylko silna konfederacja i uznał wyzwolenie Polski
przez Armię Czerwoną za klęskę, zaś Benesz liczył na własne kontakty z ZSRR
i wierzył, że ACz wyzwoli Czechosłowację. Te zasadnicze wówczas rozbieżności
hamowały prace nad budową konfederacji. Stąd 27 XI 1942 r. gen. Sikorski
zaaprobował szeroki plan federacji środkowoeuropejskiej, którą poparły nie¬
które rządy emigracyjne, m.in. Polski, Czechosłowacji, Jugosławii, Grecji.
Problem ten był szeroko dyskutowany na emigracji. Kalkulowano, że
Konfederacja Słowiańska, złożona z Polski i Czechosłowacji, jest za słaba wobec
Niemców i Rosji. Dyplomata polski Anatol Mühlstein zaproponował w 1942 r.
szerszą federację: Austrii, Węgier, Ruminii, Czechosłowacji, Jugosławii, a także
Grecji, Bułgarii i krajów bałtyckich. Miała ona być zorganizowana na wzór
amerykański i stworzyć organizm państwowo-polityczny skupiający 100 min
ludzi w naturalnych granicach strategicznych Europy Środkowej. Zakładał
federację ponadnarodową w zakresie obrony i polityki zagranicznej. Senat
federalny wybierać miały narodowe parlamenty, ten zaś miał kontrolować Radę
(rząd), armię federalną, Federalną Izbę Sprawiedliwości. Inny projekt G.
Harristona i A. Lutosławskiego postulował utworzenie Unii Centralnej dzielącej
ZSRR od Niemiec, do której miały wejść kraje Europy Środkowo-Wschodniej
i Austria. Miało to być mocarstwo (120 min ludzi) przewyższające potencjał
militarny Niemiec i równoważące potencjał ZSRR. Centrum Unii miała
stanowić Polska ściśle związana z Litwą. Ośrodkiem gospodarczym miała być
zaś Czechosłowacja. W ramach Unii zamierzano doprowadzić do pogodzenia
Serbów i Chorwatów oraz Węgrów i Rumunów. Unią kierować miało Centrum
(obroną, polityką zagraniczną, gospodarką). Autorzy tej koncepcji podkreślali,
21 „Dziennik Polski” z 24 I 1942.
POLSKIE KONCEPCJE INTEGRACYJNE EUROPY PODZIEMNEJ 1939-1945
241
że utworzenie Federacji stanowić będzie warunek utrzymania równowagi sił
między Wschodem (Rosją) i Zachodem Europy (Niemcami) w obszarze do
Adriatyku i Morza Czarnego. 15 I 1943 r. Edward Raczyński, określając cele
wojenne Polski po odzyskaniu niepodległości na czołowym miejscu stawiał
sprawę federaqi państw środkowoeuropejskich, zapoczątkowanej przez porozu¬
mienie z Czechosłowacją.22 Problem ten popierał Rząd Polski w Londynie
i władze Polskiego Państwa Podziemnego.
W Departamencie Informacji i Prasy Delegatury RP na Kraj, którym
kierował Stanisław Kauzik „Dołęga”, od jesieni 1942 r. działała Komisja do
Spraw Polsko-Czeskich, kierowana przez Kazimierza Skarżyńskiego, sekreta¬
rzem była Irena Kossakowska, a członkami m. in. Sarnecki i por. inż. Stanisław
Lis Kozłowski „Mściwój” (szef katedry języka czeskiego na Studium Słowiańs¬
kim Wydziału Humanistycznego Tajnego Uniwersytetu Warszawskiego). Wy¬
dawano tu pisma „Biuletyn Słowiański” i tygodnik „Agencja Słowiańska”.
Prowadzono też szczegółowe studia nad koncepcją federacji polsko-czecho-
słowackiej i opracowano własny jej projekt, zbieżny w generaliach z koncepcjami
wypracowanymi przez Sikorskiego. Dyskusje programowe w podziemiu prowa¬
dził na te tematy S. Lis-Kozłowski, m. in. z Władysławem Pietrzakiem (z KN)
i ks. J. Warszawskim, Wojciechem Winklerem i in.23 Komisja opracowała
program Związku Państw Słowiańskich pt. „Najważniejsza sprawa” i temat
„Idee federaqi Słowian w myśli filozoficznej polskiej”.
Dużą wagę do federaqi środkowoeuropejskiej przywiązywała Konfederacja
Narodu kierowana przez Bolesława Piaseckiego „Sablewskiego”, autora wyda¬
nej w lipcu 1940 r. pracy Wielka Ideologia Narodu Polskiego. W programie KN
pt. „Skrót ideologii Konfederacji Narodu” z grudnia 1941 r. czytamy:
„Unia z Czechami, linia Odry i Prusy Wschodnie, które podobno alianci mają nam przyznać,
praca rządu gen. Sikorskiego, zmierzającado rozszerzenia Związku Polskiego także na Węgry i Litwę
- w miejsce odrębnej i samotnej Polski, tworzą system bliżej związanych organizmów pastwowych,
w których Polska ma przewodzić... Zadaniem Imperium jest w należytym stopniu zacieśnić węzły
łączące składowe części związku, uzupełnić go [...] połączenie dokonać się powinno w atmosferze
myśli i doktryny chrześcijańskiej. W płaszczyźnie politycznej przez ideę imperialną rozumiemy ideę
Nowej Polski”.24
Twórcami tej ideologii byli redaktorzy pisma „Nowa Polska” Witold
Rościszewski, Jan Paweł Moszyński „Jan”, Władysław Pietrzak. Nowa Polska
oparta była na federacji Słowian, a w KN powołano specjalny pion słowiański,
którym kierowali kolejno: W. Rościszewski, J. Moszyński, W. Pietrzak. Wydał
on w 1943 r. książkę pt. Problem Europy Środkowej. Pion słowiański KN
prowadził badania nad Słowiańszczyzną i współpracował z Komisją ds.
22 „Wiadomości Polskie” z 27 I 1943.
23 K. Przybysz, op. cit., s. 82.
24 Relacja S. Lis-Kozłowskiego (zbiory autora).
242
PIOTR MATUSAK
Polsko-Czeskich Delegatury RP, Unią, Polskim Ruchem Zjednoczenia Słowian,
Społeczną Organizacją Samoobrony, a także z konspiracjami granicznych
narodów słowiańskich (m. in. w lutym 1943 r. J. Moszyński prowadził rozmowy
polityczne z konspiracją ukraińską).
Dużo miejsca poświęcił sprawom Federacji Środkowoeuropejskiej twórca
i ideolog Unii Jerzy Braun „Inżynier”. Uruchomił on w 1942 r. Instytut Europy
Środkowej i wydawał biuletyn „Agencja Europa Środkowa”. Deklaracja ideowa
Unii z 1942 r. usiłowała oprzeć na idei unionizmu zasady prawa między¬
narodowego mającego swe źródło w moralności chrześcijańskiej:
„[...] W oparciu o siły duchowe i materialne 100-milionowego imperium Europy Środkowej,
Polska przystąpi - wraz z mocarstwami - do budowy nowego porządku moralno-politycznego.
Nowa organizacja Europy nie może być oparta ani na hegemonii jednego narodu, jak chciały
Niemcy, ani na jakichś »Zjednoczonych Stanach«, niwelujących odrębności narodowe, lecz tylko na
uniach i federacjach mniejszych narodów [...] System unionistyczny jest tak logiczny i prosty, że poza
nim nie widzimy nic, co mogłoby zrealizować ład i pokój światowy”.25
W polskiej konspiracji powstała także Organizacja Zjednoczenia Słowian
- Polski Ruch Zjednoczenia Słowian, którym kierował Jerzy Mostowicz.
Współpracował on z Klubem Białych Rosjan „Prometeusz” w Warszawie,
wszedł do struktur Społecznej Organizacji Samoobrony. Wydawał pismo „Myśl
Słowiańska” poświęcone ideom Federacji Słowiańskiej. W programie Ruchu
z 19 VI 1942 r. czytamy:
„Dążymy do stworzenia federacji państw słowiańskich opartej na realnych podstawach
ustrojowych, ożywionej szczerą intencją harmonijnego współdziałania, pozbawionej nacjonalistycz¬
nych szowinizmów. Przez to nasz stosunek do państw anglosaskich chcemy oprzeć na naszej
tradycyjnej zasadzie »równi z równymi - wolni z wolnymi«, nie możemy bowiem godzić się na rolę
bezsilnego państwa, czy laufra dowolnie przesuwanego na międzynarodowej szachownicy [...]
planujemy pierwszy etap przez zawarcie sojuszów gospodarczo-militarnych z poszczególnymi
państwami słowiańskimi. Współpracując ściśle z bratnimi organizacjami innych narodów słowiańs¬
kich, powołamy do życia powszechny Ruch Zjednoczenia Słowian”.26
Dużo miejsca idei konfederacji z Czechosłowacją poświęcały ZWZ-AK.
Sądowano poglądy czeskiego ruchu oporu na temat federacji z Polską,
jej poparcia wśród Czechów. Analizowano ewolucję stanowiska konspiracji
czeskiej w stosunku do Polski, jak i nastrojów społecznych, zwłaszcza po
17 V 1943 r., gdy Czechosłowacka Rada Narodowa ogłosiła uchwałę o za¬
wieszeniu rozmów z Polską w sprawie konfederacji, uzasadniając to brakiem
ustępstw Sikorskiego w sprawie granicy na Zaolziu, popierania Węgier i kry¬
tycznego stosunku do ZSRR.
25 K. Przybysz, op. cit., s. 172.
26 „Myśl Wyzwolona” z 19 VI 1942.
POLSKIE KONCEPCJE INTEGRACYJNE EUROPY PODZIEMNEJ 1939-1945
243
Stanowisku czeskiemu sprzyjała nakreślona 3 I 1943 r. przez F. D.
Roosevelta wizja bezpieczeństwa Europy, oparta na powszechnej organizaqi
międzynarodowej. Z tego punktu widzenia uznał on, że dwustronna federaq'a
polsko-czechosłowacka ma oblicze antysowieckie. 25 V 1943 r. polski minister
spraw zagranicznych E. Raczyński skrytykował uchwałę Czechosłowackiej
Rady Narodowej, jednocześnie oświadczył, że Polska podtrzymuje nadal
tę ideę, mimo iż znalazła się ona w impasie. Potwierdza to raport z 19 VIII
1943 r. KG AK, w którym oceniając nastroje federacyjne w czeskim ruchu
oporu pisał:
„Sympatia do Rosji z pobudek słowiańskich i prokomunistycznych, zaufanie do Stalina, który
»nikogo nie zdradził«. Do Anglosasów nieufności i niechęci za opuszczenie Czechosłowacji w 1938 r.
Przekonanie o bliskiej klęsce Niemiec dzięki Rosji. Wiara, że Środkowa Europa będzie zjednoczona
pod hegemonią rosyjską [...] Idea federacji (z Polską) najwięcej chwyciła u młodzieży socjalistycznej,
wśród której popularny był Sikorski. Nasz ostatni emisariusz spotkał się w Pradze z sympatią, ale
brakiem zrozumienia potrzeby aktualnej współpracy propagandowej i wojskowej”.27
W miarę sukcesów ACz na froncie wschodnim idee federacyjne z Polską
w Czechosłowacji uległy dalszemu oziębieniu, a po zawarciu układu czesko-
-rosyjskiego i zerwaniu stosunków polsko-rosyjskich, w praktyce zawieszeniu,
0 czym informuje KG AK w raporcie nr 220 z 31 VIII 1943 r.:
„Łączność z Czechami niemal zerwała się. Zdecydowały tu rosyjskie sympatie Czechów
1 zerwanie stosunków polsko-sowieckich. Drugą przeszkodę widzę w małej zwartości ich grup
niepodległościowych. Wysuwanie w rozmowach zagadnień politycznych i spraw w Zaolziu jest
faktycznym opóźnieniem sfinalizowania porozumienia naszego”.28
Stan nastrojów propolskich w Czechosłowacji uległ zmianie. Na pewne
ewolucje wskazywał raport KG AK z jesieni 1943 r.:
„Powszechne sympatie dla Polski. Nie rozumieją nieporozumień emigracji. Nie przejmują się
sporem pogranicznym. Politycy za federacją lub sojuszem z Polską. Wszelkie precyzowanie tego
obecnie uważają za przedwczesne [...] Przewiduje się, że albo Rosja albo Anglia podyktuje ustrój
Środkowej Europy - na to Czesi się zgadzają. Nie pójdą na żadną kombinację z nami, któraby
naraziła na szwank ich stosunki z Rosją”.29
ZSRR uznał ideę konfederacji polsko-czechosłowackiej za akt anty sowiecki,
odgradzający go od Europy, a nierealny wobec polsko-radzieckich sporów
granicznych, spornych wpływów w krajach nadbałtyckich, możliwości roz¬
wiązania konfliktów międzypaństwowych.
27 Raport KG AK do NW z 19 VIII 1943, Archiwum WIH, 111/21/19, t. 5.
28 Sprawozdanie półroczne KG AK nr 220, Archiwum WIH, 111/21/19, t. 11.
29 Archiwum WIH, 111/21/19, t. 11.
244
PIOTR MATUSAK
Kres idei federacji położyła konferencja w Teheranie, gdzie określono
kontury powojennego świata. Mimo sprzecznych interesów dokonany został
między Wielką Trójką podział wpływów na strefy rosyjską i brytyjską.
Dominującą rolę w Europie Środkowej uzyskał ZSRR. Idee integracji Europy
uległy wówczas osłabieniu. Zastępowała je nowa idea budowy powojennego
świata na bazie Karty Atlantyckiej i powszechnej organizacji międzynaro¬
dowego bezpieczeństwa. Idee integracyjne jednak przetrwały i odrodziły się
w kilka lat po wojnie w Europie Zachodniej.