/czas20956_6_18.djvu

			ANNALES
UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA
LUBLIN - POLONIA
VOL. VI	SECTIO	К	1999
ROMAN TOKARCZYK
Zarys głównych elementów agraryzmu
An outline of the main elements of agrarianism
NAZWA I POJĘCIE
Nazwa „agraryzm” zawdzięcza swoje pochodzenie łacińskim słowom ager
- rola, ziemia, pole, posiadłość wiejska i agrarius - dotyczący roli, rolny, rolnik.
Podobnie jak nazwy innych nurtów myśli politycznej używana jest w trojakim
sensie: dla oznaczania chłopskich ruchów politycznych, ich ideologii oraz
opartych na jednych i drugich doktryn politycznych. Nazwa ta najpierw
używana była w odniesieniu do chłopskiego ruchu politycznego. Zastosował ją
w tym celu w latach dziewięćdziesiątych XIX stulecia Albert Eberhard von
Schaffie (1831-1903), niemiecki ekonomista, prawnik i socjolog, autor m.in.
pracy Ryzyko agraryzmu dla Niemiec (1901). Następnie agraryzmem nazywano
ideologie ruchów chłopskich i naukowe ujęcia zarówno tych ruchów, jak
i ideologii.
Agraryzm, jako nazwa ruchów, ideologii i doktryn chłopskich, powinien być
odróżniany od nazwy „agrarny”, używanej niekiedy zamiennie z nazwą
„agrarystyczny”, dla wyrażania wszystkiego, co jest kojarzone z rolą, ziemią.
W tym sensie zakresy treści nazwy „agrarny” są nie tyle szersze od zakresów
treści nazwy „agraryzm”, ile dotyczące innych stron roli czy też ziemi.
Ograniczając nasze zainteresowania do ideologicznych i doktrynalnych stron
agraryzmu, należy mocno podkreślić, że nie może on być utożsamiany z całą
ideologią ruchów chłopskich i ze wszystkimi doktrynami politycznymi dotyczą¬
cymi chłopstwa. Z jednej bowiem strony istnieją nieagrarystyczne ideologie
i doktryny polityczne, z drugiej zaś strony ideologie i doktryny mieniące się
agrarystycznymi zawierają wątki nieagrarystyczne. Wśród wielu definicji agra-
212
ROMAN TOKARCZYK
ryzmu wyróżnia się definicja sformułowana przez Jana Ziembińskiego
(1924-1988), prawnika, profesora UMCS, zawarta w jego nie publikowanej
dotychczas, ale często cytowanej, pracy „Koncepcje społeczno-ekonomiczne
polskich agrarystów” (1960). Według jej autora „można zdefiniować agraryzm
przede wszystkim jako doktrynę społeczno-polityczną, powstałą w Europie na
przełomie XIX i XX wieku, opartą na zasadzie solidaryzmu klasowego
i separatyzmu chłopów, postulującą konieczność ewolucyjnej drogi przebudowy
społecznej na zasadach demokracji gospodarczej, ze szczególnym uwzględ¬
nieniem interesów rolnictwa i pod politycznym kierownictwem warstwy chłops¬
kiej. Była to koncepcja »trzeciej drogi« rozwoju społecznego, zmierzająca do
stworzenia ustroju państwowego pomiędzy kapitalizmem a socjalizmem. Dokt¬
ryna ta, zakładająca, iż podstawę politycznej siły wsi stanowi klasowa jedność,
odrzucająca drogę rewolucji społecznej i socjalistycznej przebudowy wsi...”.
Pojęcie agraryzmu w sensie ideologicznym i doktrynalnym jest przedmiotem
sporów w samych ruchach chłopskich. Poza tymi ruchami także można spotkać
interpretacje agraryzmu odbiegające od faktycznych intencji chłopskich. Oto
gdy agraryzm rodowodu chłopskiego określany jest mianem agraryzmu zielone¬
go, jego interpretacja faszystowska zyskała miano agraryzmu czarnego zaś
interpretacja komunistyczna miano agraryzmu czerwonego. Z interpretacją
komunistyczną związane jest także pojęcie rewizjonizmu agrarnego, oznaczające
kwestionowanie poglądu Marksa utrzymującego, że koncentracja kapitału
odnosi się nie tylko do przemysłu, lecz także i do rolnictwa.
ŹRÓDŁA I EWOLUCJA
Źródła myśli wskazującej na kluczowe społecznie znaczenie uprawy roli
i wynikające stąd znaczenie rolników sięgają czasów zamierzchłych. Znajdowało
to odzwierciedlenie w strukturze władzy, szczególnie w epokach matriarchatu,
patriarchatu i feudalizmu. Interesujące wątki do prapoczątków ideologii agrary¬
zmu wniosły agrarne religie: utrwalały przekonanie, że ziemia i jej płody są
darami nadprzyrodzonymi.
Świeckie początki współczesnej myśli agraryzmu wiążą się z myślą francus¬
kich fizjokratów. Fizjokratyzm jako nurt myśli należącej w zasadzie do
liberalizmu miał też duże znaczenie dla kształtowania się agraryzmu. To
fizjokratyzm wyraził jako pierwszy jedną z najważniejszych idei agraryzmu
o pierwszorzędnej roli rolnictwa w gospodarce kraju i drugorzędnej roli
rzemiosła, przemysłu i handlu.
Wśród pionierów agraryzmu trwałe miejsce zajmuje Jean Charles Leonard
Sismonde de Sismondi (1773-1842), szwajcarski ekonomista i historyk, autor
pracy Nowe zasady ekonomii politycznej (1819). Zasłynął jako nieprzejednany
krytyk kapitalizmu, z rezerwą traktujący także socjalizm. Marzył o ekonomice
ZARYS GŁÓWNYCH ELEMENTÓW AGRARYZMU
213
drobnotowarowej, zdominowanej przez drobnych rolników i rzemieślników
cieszących się protekcjonizmem państwowym. Jego myśl zwana jest romantyz¬
mem ekonomicznym.
Nieco inną rolę odegrał Edward David (1863-1930), niemiecki ekonomista
i socjaldemokratyczny polityk. W swej pracy Socjalizm i rolnictwo ( 1903) wyłożył
pogląd przez marksistów oceniony jako rewizjonizm agrarny, utrzymujący, że
drobne gospodarstwo rolne, mając przewagę nad wielkim gospodarstwem
rolnym, zachowa swoją trwałość w kapitalizmie. Pogląd ten znalazł się m. in.
w ogniu krytyki Lenina.
Idee romantyzmu ekonomicznego i rewizjonizmu agrarnego odegrały pewną
rolę w pomysłach agrarystycznych rosyjskich narodników, rozwijanych w końcu
XIX wieku. Narodnicy krzewili przekonanie, że rosyjskie rolnictwo kroczyć
będzie odwiecznymi szlakami umacniania drobnej gospodarki chłopskiej powią¬
zanej w prymitywne wspólnoty - obszcziny.
Największe nasilenie rozwoju ruchów i ideologii agrarystycznych odnotowa¬
no w latach 1893-1930. Ewoluq'a myśli agrarystycznej w poszczególnych krajach
wskazywała na jej niejednorodność, lokalną specyfikę i pewne odrębności. Na
przełomie XIX i XX wieku aż do czasu wielkiego kryzysu gospodarczego
agraryzm rozwijał się przede wszystkim w Niemczech, niektórych krajach
środkowej i południowej Europy, niektórych krajach skandynawskich, w Sta¬
nach Zjednoczonych Ameryki i w mniejszym zakresie w Szwajcarii.
Jedynie na ziemiach Polski, Czech i Słowacji zaznaczyły się pewne podobieńs¬
twa w rozwoju agraryzmu, wynikające z charakteru uwłaszczenia chłopów. Otóż
uwłaszczając chłopów nie zlikwidowano tam jednocześnie wielkich majątków
ziemskich toteż stało się to zaczynem ogromnych różnic na wsi -ekonomicznych,
społecznych i politycznych. Różnice te stanowiły ważne źródło rozwoju myśli
agrarystycznej, ograniczone dopiero przeprowadzeniem reformy rolnej po II
wojnie światowej.
Partie chłopskie, aprobujące program agraryzmu, utworzyły międzynarodo¬
we centrum zwane „Zielona Międzynarodówka”. Stało się nim Międzynarodo¬
we Biuro Agrarne (MBA) powstałe w 1924 roku z siedzibą w Pradze i związany
z nim słowiański Związek Młodzieży Wiejskiej powołany do życia w 1924 roku.
Biuro zdołało skupić dwadzieścia partii chłopskich z Europy. Polska była
reprezentowana w nim przez PSL „Piast”. Jego aktywność zgasła w początkach
lat trzydziestych.
Credo ideowe MBA zostało wyrażone w rezolucji podkreślającej wspólne cele
wszystkich europejskich agrarystycznych partii chłopskich. Zawierała ona liczne
postulaty: prywatnego, ale zdemokratyzowanego władania ziemią; uznawania
rolnictwa za podstawę dobrobytu narodu i siły państwa; właściwego udziału
chłopów we władzach państwowych; równego traktowania rolnictwa z przemys¬
łem i handlem w polityce celnej, podatkowej, kredytowej, gospodarczej;
wskazywała na ryzyko pracy w rolnictwie, nie występujące w innych działach
214
ROMAN TOKARCZYK
gospodarki w postaci sił żywiołowych; konieczności rozwoju oświaty i kultury na
wsi oraz zabezpieczeń socjalnych dla ludności wiejskiej; pokoju wewnątrz-
krajowego i międzynarodowego.
IDEE AGRARYZMU
Myśl polityczna agraryzmu wyróżnia się wśród innych nurtów myśli
politycznej dążeniem do określenia trwałej piramidy wartości odzwierciedlanej
przez idee agraryzmu. Według szeroko aprobowanej koncepcji Milana Hodźy,
ideologa agraryzmu czechosłowackiego, piramida wartości składa się z czterech
poziomów. Na pierwszym jej poziomie plasuje się ziemia, człowiek, praca. Na
drugim - rodzina, gmina, samorząd, na trzecim - naród - ojczyzna, państwo
i wreszcie na czwartym — ludzkość. Koncepcja ta posłuży nam do uporząd¬
kowania prezentacji najważniejszych idei agraryzmu.
Ziemia, w świetle agraryzmu, jest naturalną podstawą bogactwa narodu
- rolnictwa i głównym źródłem całego jego rozwoju gospodarczego. Powinna
należeć do tych, którzy na niej pracują, a więc do chłopów. Agraryzm opowiada
się za prywatną własnością ziemi w rolnictwie podzielonej między chłopskie
gospodarstwa rodzinne. Wielkość chłopskich areałów miałaby być wypadkową
ekonomicznej efektywności gospodarowania, ale przy jednoczesnym odrzuceniu
z jednej strony skrajności własności wielkoobszarniczej, z drugiej zaś strony
własności wspólnej ziemi. Przemysł plasowany jest tutaj na drugim miejscu
w wytwórczości narodowej, przy czym agraryzm preferuje rozwój przemysłu
rolno-spożywczego. W niektórych gałęziach przemysłu - ciężkim, wydobyw¬
czym, zbrojeniowym, transportowym - miałaby być zachowywana własność
państwowa. Różne formy spółdzielczości (rolniczej, handlowej, wytwórczej,
mieszkaniowej, finansowej etc.) miałyby wypełniać luki między rolnictwem
a przemysłem jako szczególny łącznik między nimi.
Człowiek, na gruncie agraryzmu, kojarzony jest przede wszystkim z chłopem
- rolnikiem, w mniejszym stopniu z działaczem ludowym. Agraryzm idealizuje
cechy osobowe chłopów, przypisując im nie tylko nadzwyczajną tężyznę fizyczną
lecz również nieskazitelność moralną. Tężyzna fizyczna chłopów miałaby
wynikać z charakteru ich ciężkiej pracy. Nieskazitelność moralną chłopów
miałoby zapewnić ich obcowanie z przyrodą nie skażoną negatywnymi skutkami
cywilizacji przemysłowej, szacunek dla wartości utrwalonych w tradycji ludowej,
szczególna estyma dla moralności religijnej. Ze względu na swoje przodujące
miejsce w wytwórczości narodowej i godne aprobaty cechy osobowości, chłopi
stanowią swoisty, najbardziej wartościowy element składowy społeczeństwa,
predestynowany do sprawowania władzy politycznej. Zadanie zapewnienia
należnego chłopom współudziału w sprawowaniu władzy politycznej przypada
działaczom ludowym obdarzanym przez agraryzm wieloma przymiotami, ale
ZARYS GŁÓWNYCH ELEMENTÓW AGRARYZMU
215
głównie tzw. chłopskim rozumem. Przymiot określany jako chłopski rozum
polega na wiedzy pochodzącej z osobistego poznawania natury ludzi, prawid¬
łowości społeczeństwa i prawa przyrody, niekoniecznie więc z wykształcenia
formalnego. Chłopski rozum, wyróżniający się pragmatyzmem, realizmem,
umiarkowaniem, wytrwałością i konsekwencją, miałby odgrywać dużą rolę
w polityce.
Praca, według agraryzmu, powinna być jedynym kryterium miejsca jednostki
w społeczeństwie. Jakość wszelkiej pracy zależy od stopnia upowszechnienia
oświaty. Te ogólne prawdy w agraryzmie zostały przeciwstawione kapitałowi
jako źródłu utrzymania i brakowi wiedzy pochodzącej z oświaty i wykształcenia.
Agraryzm pragnie nadać głębszą treść spopularyzowanemu hasłu „żywią
i bronią”, określającemu funkcje chłopstwa w społeczeństwie. W haśle tym
podkreśla nie tylko wytwarzanie chleba i ofiarę krwi, ale i świadomość
polityczną wskazującą dla kogo, z kim, za jaką cenę i w jakim celu. Agraryzm
podkreśla, że chłopi mimo pozostawania właścicielami ziemi jako środka
produkcji, swoje dochody czerpią zasadniczo z własnej pracy. Przesądza to o ich
wspólnocie interesów z grupami społecznymi pracowników najemnych - robot¬
nikami i inteligencją i jednocześnie sprzeczności interesów z kapitalistami. Gdy
jednak robotnikom i inteligencji ktoś inny organizuje pracę, chłopi muszą czynić
to samodzielnie. Nadto rytm pracy w rolnictwie zakłócają nieoczekiwane
kataklizmy żywiołowe, nie występujące w tej skali w innych działach wytwórczo¬
ści. Uwarunkowania społeczne i przyrodnicze sprawiają, że chłopi wyróżniają się
wielką pracowitością, obowiązkowością, oszczędnością, odwagą wobec przeciw¬
ności i wielką siłą przetrwania, nawet w najbardziej niesprzyjających warunkach.
Rodzina cieszy się w agraryzmie niezmiennie wielkim szacunkiem, mimo
zmieniającego się historycznie jej znaczenia społecznego. Jako podstawowa
grupa społeczna złożona z małżeństwa i jego dzieci oraz ogółu krewnych obojga
małżonków, rodzina chłopska spełnia wszystkie funkcje przypisywane rodzinie,
również te nie realizowane przez rodziny robotnicze i rodziny inteligenckie.
Obok funkcji prokreacyjnych, socjalizacyjnych, ciągłości kulturowej i organizo¬
wania życia jej członków znanych wszystkim rodzinom, rodzina chłopska
prowadzi gospodarstwo rodzinne będące podstawową jednostką organizacji
rolnictwa. Agraryzm skłania się ku wzorom rodziny wielopokoleniowej, patriar-
chalnej za względu na dominującą pozycję ojca i męża i patrylinearnej z uwagi na
dziedziczenie przez dzieci pozycji społecznej raczej po ojcu niż po matce.
Oczywiście przenikanie do wsi innych wzorów rodziny kruszy agrarystyczne
założenia.
Gmina pozostaje w agraryzmie podstawową jednostką samorządu terytorial¬
nego opartego na wsi jako jednolitym homogenicznym i odrębnym kompleksie
socjalnym. We frazeologii agrarystycznej szeroko opisywano wszystkie rzeczy¬
wiste i wyimaginowane przewagi życia wiejskiego nad życiem miejskim.
Szczególnie silnie podkreślano wspólnotę kulturową, wyznaniową, sąsiedzką,
216
ROMAN TOKARCZYK
mimo odrzucania wspólnoty majątkowej, mieszkańców gminy wiejskiej, nie
znaną w takim natężeniu gminom miejskim. Miejsce gminy wiejskiej w ogólno¬
społecznej strukturze władzy różni się nieco w poszczególnych krajowych
odmianach agraryzmu. Różnice te pogłębiły się zwłaszcza w okresie transfor-
maq'i ustrojowej w państwach postsocjalistycznych. W niektórych państwach,
jak np. Polsce schyłku XX wieku, wieś zorganizowana w gminach stanowi
swoiste hybrydy reliktów feudalizmu, pozostałości realnego socjalizmu i elemen¬
tów rodzącego się kapitalizmu.
Samorząd, przede wszystkim samorząd terytorialny, uznawany jest przez
agraryzm za podstawę administracji państwowej, przejaw ludowładztwa, po¬
twierdzenie demokratycznej formy państwa i źrenicę wolności obywatelskiej.
Dzięki władzy samorządu terytorialnego chłopi-gospodarze mogą objawiać
swoją społeczną przydatność, nie tylko jako wytwórcy chleba, lecz również jako
współgospodarze polityczni kraju. Agraryzm postuluje przyznawanie szerokich
kompetencji władzom samorządu terytorialnego, szczególnie w zakresie oświaty,
kultury i ochrony zdrowia. W kompetencjach tych upatruje szansę równo¬
ważenia pozycji władz lokalnych z pozycją władz centralnych. Żywi przy tym
nierzadko złudną nadzieję, że kto sprawuje władzę w gminie, ten sprawuje władzę
w państwie.
Naród należy do idei przysparzających agraryzmowi trudności. Ideologia ta
deklaruje najściślejsze związki, tego co narodowe, z tym, co chłopskie. Ukazuje
walny udział chłopów w walkach narodowowyzwoleńczych, ich liczebność
w siłach zbrojnych w okresach pokoju służących obronie całego narodu.
Podkreśla, że są oni żywicielami całego narodu. Przypomina, że naród wiąże
swój byt z tym terytorium, na którym chłopi zaczynają uprawiać ziemię. Usiłując
uniknąć chłopskiego partykularyzmu, poprzez integrowanie tego, co chłopskie,
z tym, co narodowe, agraryzm naraża się jednak na zarzuty braku realizmu.
W szczególności krytycy idei narodu w agraryzmie wyjaśniają, że istnieją
sprzeczności między interesami klasy chłopskiej, a interesami innych klas
społecznych, tym bardziej między chłopstwem a całym narodem.
Ojczyzna - idea posiadająca przebogatą aurę emocjonalną - zajęła trwałe
i ważne miejsce w myśli agraryzmu. Idea ojczyzny zaczęła się kształtować
w Polsce wraz z narodzinami świadomości narodowej w epoce oświecenia.
Splotła się najściślej z treścią Konstytucji 3 maja i insurekcji kościuszkowskiej,
z podnoszeniem zgnębionego dotychczas chłopstwa do godności narodu.
Podobnie było w innych krajach, gdzie wprowadzono formalną zasadę równości
wszystkich obywateli wobec prawa: chłopi mogli odtąd przekraczać bariery
poniżającej ich przynależności do stanu trzeciego, cieszyć się godnością przyna¬
leżności do narodu we wspólnej ojczyźnie. W agraryzmie ogólne pojęcie
ojczyzny, w sensie utożsamiania się z całością kultury kraju, w którym człowiek
się urodził, zostało wzbogacone o treści kojarzone z rodziną, rodem i spadkiem
ojcowskim w formie własności ziemi - ojcowizny.
ZARYS GŁÓWNYCH ELEMENTÓW AGRARYZMU
217
Państwo na gruncie myśli agraryzmu rysuje się jako struktura władzy
umiarkowanej, unikającej skrajności dyktatury i anarchii. Najszerszą aprobatę
zyskuje tutaj państwo demokratyczne zatroskane o integrowanie demokracji
politycznej z demokracją gospodarczą, a obu z demokracją społeczną. Agraryzm
przyjmuje założenia liberalnego modelu państwa z jego zasadami trójpodziału
władzy, niezawisłości sądownictwa i suwerenności ludu. Zauważa, że demokra¬
cja polityczna ulega ograniczeniu, gdy powstają zbyt duże nierówności ekonomi¬
czne, zaś demokracja społeczna doznaje uszczerbku, gdy brak demokracji
politycznej i demokracji gospodarczej. Przyjmując hasło Rousseau „trzeba, aby
każdy miał dość i aby nikt nie miał za dużo”, opowiada się za zmniejszaniem
różnic majątkowych, ale nie za całkowitym ich zlikwidowaniem. Agraryzm
opowiada się przeto za interwencjonizmem państwowym w gospodarce, korygu¬
jącym spontaniczność mechanizmów rynkowych w trosce o rozwój rolnictwa.
Nie traci w nim aktualności określenie „państwo ludowe” (w Polsce - „Polska
Ludowa”), ponieważ wskazuje, że o losach państwa powinien decydować lud
- chłopi, robotnicy, inteligencja pracująca.
Zmiany społeczne, zgodnie z agraryzmem, miałyby przebiegać po „trzeciej
drodze”, usytuowanej pomiędzy drogami socjalizmu a kapitalizmu, komunizmu
a liberalizmu. Jest to droga reform a nie rewolucji, ewolucyjna a nie gwałtownych
przyspieszeń, kontrolowana przez państwo a nie oddana w pacht spontanicz¬
nych procesów rynku politycznego i ekonomicznego. Trzecia droga, mająca
doprowadzić do celów zawartych w agraryzmie, uwzględnia zarówno odgórne,
jak i oddolne środki oddziaływania politycznego. Środki odgórne polegałyby na
wygraniu wyborów parlamentarnych, uzyskaniu większości w parlamencie
i samodzielnym utworzeniu chłopskiego rządu. Doświadczenia historyczne
wykazały jednak, że środki odgórne były z reguły dla partii chłopskich nierealne,
nawet wówczas gdy chłopi stanowili zdecydowaną większość narodu. Partie
chłopskie przeto zmuszone były poprzestawać na tworzeniu koalicyjnych
gabinetów rządowych. Środki oddolne natomiast, bardziej realne dla partii
chłopskich, przejawiają się w uzyskiwaniu przez chłopów wpływu na kierowanie
nawą państwową poprzez zdobycie władzy samorządowej.
AGRARYZM AMERYKAŃSKI
Ostatnie ćwierćwiecze wieku XIX przyniosło w Stanach Zjednoczonych
Ameryki przeobrażenia gospodarcze godzące w interesy drobnych farmerów.
Wiązały się one z postępującą koncentracją kapitału, zarówno w przemyśle, jak
i rolnictwie. Koncentracja kapitału w rolnictwie prowadziła do powstawania
wielkich farm, z którymi nie były w stanie konkurować na wolnym rynku drobne
farmy. Nie znajdując oparcia w polityce rządowej, drobni farmerzy zagrożeni
zupełną ruiną, ukształtowali ruch polityczny zmierzający do obrony ich interesów.
218
ROMAN TOKARCZYK.
Idee agraryzmu amerykańskiego ukształtowały się w ramach ruchu o nazwie
Przymierze Farmerskie (Farmer Aliance) powstałego w latach osiemdziesiątych
XIX wieku w Teksasie. Przymierze Farmerskie uformowali farmerzy należący
do Greenback Party, zwani greenbackerami i członkowie organizacji Grange
National, tzw. grangerzy. Ruch ten, nazwany ruralizmem (ruralism), opierający
się na lokalnych związkach samopomocowo-kształceniowych, poszerzył zasięg
swoich wpływów na niektóre inne rolnicze stany kraju. Występując w interesie
drobnych farmerów, wyrażał swoje aspiracje do udziału w życiu politycznym
kraju. Przyczynił się do pogłębienia świadomości politycznej drobnych far¬
merów i podniesienia ich poziomu kulturalnego.
Wkrótce jednak ruralizm został wchłonięty przez szerszy ruch populistyczny,
w którym coraz bardziej zacierała się jego agrarystyczna tożsamość. Na
arenie politycznej ruch populistyczny był reprezentowany przez Partię Po¬
pulistyczną, włączoną następnie do Partii Demokratycznej. Ruralizm nie
osiągnął wprawdzie poziomu rozwiniętej ideologii politycznej, tym bardziej
poziomu doktryny politycznej, jednakże zdołał zaznaczyć odrębność interesów
drobnych farmerów amerykańskich. Rozbudzając zainteresowania sprawami
amerykańskiego rolnictwa, przyczynił się do rozwoju problematyki badawczej
zwanej socjologią wsi.
AGRARYZM NIEMIECKI
Pierwszym krajem, w którym pojawił się ruch agrarystyczny, były Niemcy,
tam zaczęła się kształtować współczesna ideologia agraryzmu, tam też wprowa¬
dzono po raz pierwszy tę nazwę na oznaczenie ruchu i ideologii.
Niemiecki ruch polityczno-gospodarczo-społeczny, zwany ruchem agrarys-
tycznym, był ruchem wielkich właścicieli ziemskich. Rozwijał się od lat
siedemdziesiątych XIX wieku z powodu gwałtownego spadku cen na płody
niemieckiego rolnictwa, spowodowanego napływem do Europy znacznie tań¬
szych płodów rolnictwa amerykańskiego, szczególnie zboża. Postulował, aby
państwo niemieckie zmonopolizowało handel zbożem poprzez, m. in. wprowa¬
dzenie wysokich, antyimportowych cen ochronnych na zboże i inne płody rolne.
Ruch ten również zmierzał do obrony interesów rolnictwa w jego relacjach
z innymi gałęziami gospodarki niemieckiej przemysłem i handlem ulegającym
monopolizacji. Zadanie realizacji obu tych agrarystycznych celów podjął
powołany w 1893 roku Związek Rolników {Bund der Landwirte).
Doradcą Związku i głównym, pierwszym ideologiem agraryzmu niemiec¬
kiego był Gustaw Ruhland (1860-1914), autor programowej pracy Wprowadze¬
nie do studium polityki agrarnej (1894).
Zasługa wprowadzenia nazwy niemieckiej Agrarismus w latach dziewięć¬
dziesiątych XIX stulecia przypadła Albertowi Eberhardowi von Schaffie
ZARYS GŁÓWNYCH ELEMENTÓW AGRARYZMU
219
(1831-1903), znanemu ekonomiście, prawnikowi i socjologowi. Początkowa
fascynacja agraryzmem pod koniec jego życia przerodziła się w głęboki
wobec niego sceptycyzm wyrażony w pracy Ryzyko agraryzmu dla Niemiec
(1901).
Od początków XX wieku znaczenie agraryzmu w Niemczech ulegało
osłabieniu, w przeciwieństwie do niektórych innych krajów europejskich.
AGRARYZM CZECHOSŁOWACKI
Jeszcze przed wybuchem I wojny światowej w czeskim ruchu chłopskim
pojawiły się elementy doktryny agraryzmu osnute wokół idei miłości do ziemi
(laska k pudje). Uległy one wzmocnieniu po utworzeniu w 1918 roku Czecho¬
słowacji -państwa federacyjnego złożonego z Czech i Słowacji. Gdy Czechy były
już wówczas dość rozwiniętym krajem przemysłowo-rolniczym, w którym
przemysł stwarzał chłonny rynek dla rolnictwa, Słowacja była jeszcze zapóź-
nionym w rozwoju krajem rolniczym, zdominowanym przez latyfundia magnac¬
kie. Ideologia agraryzmu stanowiła trzon programu powstałej w 1899 roku
Czeskiej Partii Agrarnej, przekształconej w 1905 roku w Czeską Partię Agrarną
i posiadające dużą siłę polityczną po 1922 roku Republikańskie Stronnictwo
Rolnego i Małorolnego Ludu.
Milan Hodźa (1878-1944), polityk czechosłowacki, premier, współorganiza¬
tor Zielonej Międzynarodówki, był głównym ideologiem agraryzmu czecho¬
słowackiego. Za podstawę swej ideologii przyjął założenie, że warstwa chłopska,
zespolona więzami solidarności, pozostaje największą i przodującą siłą w życiu
społecznym i politycznym. Postulował przeobrażenia ustrojowe uzgodnione
z interesami chłopów czechosłowackich polegające na demokratyzacji kapitaliz¬
mu. W sferze stosunków politycznych demokratyzacja kapitalizmu miałaby
polegać na stosowaniu zasad liberalizmu parlamentarnego. W sferze ekonomicz¬
nej demokratyzacja kapitalizmu miałaby się przejawiać w zrealizowaniu reformy
rolnej, upowszechniającej drobną własność, koegzystującą z instytucjami spół¬
dzielczymi. Wreszcie w sferze społecznej demokratyzacja kapitalizmu miałaby
dopuszczać w szerokim zakresie interwencjonizm państwowy zabezpieczający
potrzeby socjalne. Hodźa wierzył w ową misję dziejową chłopów jednocześnie
właścicieli i wytwórców, usytuowanych w centrum struktury społeczeństwa i z tej
racji zdolnych do realizacji umiarkowanego programu agraryzmu, odrzucające¬
go skrajności, zarówno kapitalizmu, jak i socjalizmu. Swoją wiarę rozciągał na
wszystkie państwa słowiańskie Europy Środkowej, które po przyjęciu jego
koncepcji demokracji agrarnej miałyby stać się potęgą przemysłową, zdolną do
przeciwstawienia się odwiecznemu parciu Niemiec na Wschód.
Trzeba przyznać, że idee agraryzmu odegrały dużą rolę w rozwoju gospodar¬
czym Czechosłowacji, okrzepnięciu młodego państwa, odrodzeniu narodowym
220
ROMAN TOKARCZYK
Czechów i Słowaków. Przenikając do niektórych innych krajów słowiańskich,
nabierały tam lokalnego zabarwienia, przede wszystkim wykazując się większym
radykalizmem niż agraryzm czechosłowacki. Wynikało to ze zróżnicowania
poziomu rozwoju gospodarczego tych państw; Czechy były wśród nich najwyżej
rozwinięte gospodarczo.
AGRARYZM BUŁGARSKI
W porównaniu z Czechosłowacją, Bułgaria znajdowała się w zupełnie
odmiennej sytuacji politycznej i gospodarczej. Przez ponad pięć wieków
pozostawała w niewoli tureckiej, toteż ruchy społeczne splatały się tam z ruchami
niepodległościowymi, brutalnie i krwawo tłumionymi. Po odzyskaniu niepodleg¬
łości był to kraj typowo rolniczy, w którym około 90% ogółu ludności stanowiło
chłopstwo.
Bułgarski Ludowy Związek Chłopski pod przywództwem Aleksandra Stam-
bolijskiego (1879-1923) przyjął założenia agraryzmu radykalnego. Jego radyka¬
lizm przejawiał się w postulowaniu przejęcia przewodnictwa politycznego
w państwie przez chłopów - demokracji chłopskiej. Radykalizm ustroju rolnego
miał polegać na rodzinnych gospodarstwach chłopskich wykluczających jakie¬
kolwiek relikty feudalizmu i kapitalizmu, w szczególności najem siły roboczej.
Cała gospodarka miała być podporządkowana celom rolnictwa.
Agraryści bułgarscy zdołali przejąć ster władzy państwowej, ale jednopartyj¬
ne trzyletnie rządy pod przywództwem Stambolijskiego zakończyły się zama¬
chem stanu i zamordowaniem przywódcy.
AGRARYZM POLSKI
Początki agraryzmu polskiego kojarzone są z publicystyką czasopisma
„Zaranie”, wyrażającego idee ruchu zaraniarskiego w latach 1907-1914 w Kró¬
lestwie Polskim. Po rozbiciu ruchu przez władze carskie, idee te zostały przejęte
przez ruchy młodzieży wiejskiej i stronnictwa chłopskie.
Agraryzm polski nabrał cech dojrzewającej ideologii w ruchach młodzieży
wiejskiej początków dwudziestolecia międzywojennego: Centralnym Związku
Młodzieży Wiejskiej, Małopolskim Związku Młodzieży, Polskiej Akademickiej
Młodzieży Ludowej. Przejęły one założenia ideowe deklaracji Słowiańskiego
Związku Młodzieży Wiejskiej uchwalonej na jego I Kongresie odbytym w jugo¬
słowiańskiej Lublanie w 1924 roku. Oto te założenia: „Praca człowieka na roli
jest najważniejszą częścią działalności ogólnoludzkiej. Rolnik przez wszystkie
swe wytwory jest dodatnim czynnikiem w społeczeństwie. Ziemia z człowiekiem
pracującym na niej jest najpewniejszą gwarancją narodu i państwa. Jednym
ZARYS GŁÓWNYCH ELEMENTÓW AGRARYZMU
221
z głównych dążeń agraryzmu jest władanie ziemią przez tych, którzy na niej
pracują. Podstawą agraryzmu jest pokój, gdyż tylko w pokoju rolnik może pełnić
swe posłannictwo dla dobra ludzkości”.
Następnie idee agraryzmu przeniknęły do utworzonego w 1926 roku
Stronnictwa Chłopskiego, w 1931 roku włączonego do Stronnictwa Ludowego.
Jan Dąbski (1880-1931), chemik, założyciel i prezes Stronnictwa, wybitny
działacz i polityk ruchu ludowego, wyłożył swój pogląd na agraryzm polski
w programowej broszurze „Ideologia chłopska” (1929). W warstwie krytycznej
programu potępił rolę historyczną szlachty, kleru i reliktów szlachetczyzny
w odrodzonej Polsce. Domagał się eliminacji „ostatniej formy niewolnictwa”, za
jaką uważał pracę najemną w rolnictwie. W warstwie natomiast konstruktywnej
swego programu postulował nadanie chłopom własności ziemi, nie tylko jako
aktu sprawiedliwości dziejowej, lecz również potwierdzenia ich związków
z rolnictwem. Był przekonany, że „praca na swoim” pobudza zapał do pracy,
uczuciowo zespala chłopa z ziemią, która jest dla niego „warsztatem pracy
i przedmiotem miłości”. Z racji dużej liczebności chłopów polskich, uzasadniał
ich prymat w życiu narodowym i państwowym ich szczególną rolą społeczną
jako żywicieli i obrońców. Pragnął podporządkowania polityki gospodarczej
potrzebom rolnictwa uznawanego za najważniejszą gałąź wytwórczości. Skłaniał
się do organizacji życia politycznego na zasadach samorządowych i demo-
kratyczno-parlamentamych. Marzył o międzynarodowej solidarności chłopów,
a nawet utworzeniu pod ich przewodnictwem Stanów Zjednoczonych Europy.
Dalszy rozwój agraryzmu polskiego w latach trzydziestych postępował dzięki
aktywności Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej „Wici”.
W porównaniu z agraryzmem Dąbskiego, agraryzm wiciowy, zachowując
krytykę reliktów feudalizmu w rolnictwie, wzmocnił znacznie swoje ostrze
antykapitalistyczne, zaś ideę kultu ziemi zastępował ideą solidaryzmu chłops¬
kiego. Agraryzm wiciowy ulegał wpływom agraryzmu czechosłowackiego, ale
dominowały w nim oryginalne treści polskie. Do najwybitniejszych przed¬
stawicieli agraryzmu wiciowego zaliczani są Józef Niecko (1891-1953) i Ignacy
Solarz (1891-1940).
Głównym jednak ideologiem agraryzmu wiciowego stał się Stanisław Mił-
kowski (1905-1945), ekonomista, działacz ruchu ludowego, autor m. in., prac
Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego (1934) i Walka o nową
Polskę (1936). Jego koncepcje zostały przyjęte w 1935 roku jako program
Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”. Agraryści wiciowi rozwijali ideę natural¬
nego związku chłopa z ziemią, warunkującego efektywność gospodarczą rolnict¬
wa i rozwój unikalnych wartości kultury ludowej. Obok własności prywatnej
chłopskiej ziemi dopuszczali istnienie własności samorządowej, spółdzielczej
i państwowej koordynowanych za pomocą planowania gospodarczego. Do¬
strzegali potrzebę sojuszu chłopów z klasą robotniczą w trudnej walce świata
pracy z kapitalistami. Jednocześnie w swym sprzeciwie wobec kapitalizmu
222
ROMAN TOKARCZYK
wykazywali pewną niekonsekwencję, ponieważ dopuszczali najem siły roboczej
w gospodarstwach chłopskich. Koncepcje agrarystów wiciowych wpłynęły
w znacznym stopniu na treść programu Stronnictwa Ludowego, przyjętego
w 1935 roku, następnie na ideologię Stronnictwa Ludowego - Roch z okresu
drugiej wojny światowej i Polskiego Stronnictwa Ludowego w latach 1945-1947.
Do bezpodstawnie pomijanych ideologów agraryzmu należy Jerzy Kun¬
cewicz (1893-1984), myśliciel, działacz ludowy, mąż wybitnej pisarki Marii
Kuncewiczowej. Wśród interesujących dzieł tego ludowca wiele dotyczy agraryz¬
mu, zwłaszcza Przebudowa. Rzecz o życiu i ustroju Polski (1930) i Na nowych
drogach. Próba programu z uwzględnieniem konieczności przebudowy życia
gospodarczo-społecznego i państwowego (1934). Jego pisarstwo polityczne wyróż¬
nia się rozmachem, nie znanym innym ideologom agraryzmu. Gruntowną
przebudowę ustroju rolnego przyjmował za najistotniejszy element przebudowy
całej państwowości polskiej, a to z kolei łączył z nadzieją zbudowania „republiki
globu”. Wiodły Kuncewicza „wiejskie ścieżyny na światowe drogi”, aby w ten
sposób zrealizować program bliskiego mu Stronnictwa Ludowego. Konstruując
nadzwyczaj koherentną doktrynę agraryzmu, ukazywał ją na szerokim tle
porównawczym wszystkich głównych doktryn politycznych czasów mu współ¬
czesnych, w szczególności liberalizmu, marksizmu i faszyzmu. Agrarystyczne
poglądy Kuncewicza należą do najlepszych pod każdym względem wyrazów
ideologii polskiego agraryzmu dwudziestolecia międzywojennego.
Idee agrarystyczne krzewił też miesięcznik „Wieś i Państwo”, redagowany we
Lwowie (1938-1939), a następnie Krakowie (1946-1947) przez Franciszka
Bujaka (1875-1953), profesora, historyka gospodarczego, Stefana Inglota
(1902-1994), profesora historii i działacza ludowego, Wincentego Stysia (1903-
-1960) ekonomistę. Na poglądy agrarystów oddziaływały prace Władysława
Grabskiego (1874-1938), historyka, ekonomisty i polityka wsławionego udaną
reformą walutową, szczególnie jego monografia „Wieś i folwark” (1930),
zaliczana do problematyki socjologii wsi. Do tej też profesorskiej grupy
agrarystów polskich należałoby zaliczyć Józefa Chałasińskiego (1904-1979),
autora czterotomowego dzieła Młode pokolenie chłopów (1938).
Agraryzm w unowocześnionej postaci, zwany niekiedy neoagraryzmem,
odrodził się po 1989 roku w programach niektórych stronnictw i partii
chłopskich, szczególnie jednak w programie Polskiego Stronnictwa Ludowego.
OCENY AGRARYZMU
Agraryzm pozostaje, jak dotychczas, jedyną względnie rozwiniętą ideologią
chłopów. Najbardziej oryginalne jej idee dotyczą ziemi jako głównego miejsca
pracy, rolnictwa jako najważniejszego działu wytwórczości i chłopstwa jako
przodującego producenta, pretendującego do pozyqi lidera politycznego i spra¬
ZARYS GŁÓWNYCH ELEMENTÓW AGRARYZMU
223
wującego rolę obrońcy bytu narodowego. Jakkolwiek agraryzm odcina się od
skrajnego liberalizmu i skrajnego komunizmu, po dokonaniu odpowiednich
korekt, w gruncie rzeczy aprobuje niektóre ich idee. Z liberalizmu przejął ideę
prymatu własności prywatnej, indywidualizmu, wolności, demokracji, oczywiś¬
cie w odniesieniu do ziemi, rolnictwa i chłopstwa. Socjalistyczny natomiast
niewątpliwie rodowód posiadają agrarystyczne idee interwencjonizmu państwo¬
wego, planowania gospodarczego i sprawiedliwości społecznej. Agrarystyczne
pojmowanie wspomnianych idei socjalistycznych bliższe jest jednak ich socjal¬
demokratycznym nurtom niż nurtom socjalizmu traktowanego jako pierwsza
faza rozwoju społecznego w kierunku komunizmu.
Interesująca jest ewolucja agraryzmu w zakresie jego stosunku do katolickiej
nauki społecznej. Początkowa niechęć agrarystów do kleru i rezerwa wobec
katolickiej nauki społecznej w najnowszych, zwłaszcza polskich mutacjach
agraryzmu, przeradza się w poszukiwanie wspólnych treści doktrynalnych.
Szczególnie bliskie jest ideologom agraryzmu polskiego nauczanie społeczne
papieża Jana Pawła II. Za wspólne dla katolickiej nauki społecznej i agraryzmu
uznają oni podkreślenie podmiotowości pracy, godności pracy na roli, pierw¬
szeństwa pracy przed kapitałem, niehumanitarnych treści zarówno klasycznego
kapitalizmu, jak i realnego socjalizmu. Wskazują na szkodliwość moralną
dopuszczalności rynkowej wymiany niektórych towarów, jak zwłaszcza nar¬
kotyki i pornografia. Wyjaśniają, że niektóre dobra zbiorowe, jak szczególnie
środowisko naturalne i środowisko społeczne, w żaden sposób nie poddają się
ocenie rynkowej. Dla obu tych ideologii - agraryzmu i katolickiej nauki
społecznej bliskie są cele ekologizmu i filozofii życia.
Wydaje się, że obecność i rozwój agraryzmu wśród współczesnych ideologii
politycznych staje się koniecznością dla niektórych państw, zmuszonych do
szybkich i głębokich przeobrażeń w rolnictwie.
WYBRANA LITERATURA
Bell J. D., Peasants in Power, Princeton 1977.
Black C. E., The Transformation of Russian Society, Cambridge 1967.
Borkowski J., Wizje społeczne i zmagania Wiciarzy, Warszawa 1966.
Czepulis R., Myśl społeczna twórców Towarzystwa Rolniczego (1842-1861), Wroclaw 1964.
Dąbski J., Ideologia chłopska, Warszawa 1929.
Hemmerling Z., Ruch ludowy w Polsce, Bułgarii i Czechosłowacji 1893-1930, Warszawa 1987.
Historia gospodarcza Czechosłowacji XX wieku, pod red. V. Pruchy, Warszawa 1979.
Ignar S., Agraryzm. Społeczno-gospodarczy program wiejskiej burżuazji, Warszawa 1956.
Inglot S. (red.), Historia chłopów polskich, t. 1-3, Warszawa 1970-1980.
Jachymek J., Neoagraryzm i trzecia droga, Lublin 1993.
Kochanowicz J., Spór o teorię gospodarki rolnej, Warszawa 1992.
Kołodziejczyk A., Myśl polityczna Macieja Rataja, Warszawa 1990.
Kuncewicz J., Przebudowa. Rzecz o życiu i ustroju Polski, Lublin 1990.
224
ROMAN TOKARCZYK
Landsberger H. A., Rural Protest, Peasant Movements and Social Change, New York 1974.
Luczak A., Społeczeństwo i państwo w myśli politycznej ruchu ludowego П Rzeczypospolitej,
Warszawa 1981.
Miłkowski S., Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego, Kraków 1934.
Miłkowski S., Program Polski Ludowej, Londyn 1941.
Parson S., The Populist Context: Rural Versus Urban Power on a Great Plains Frontier, Westport
1973.
Perrie M., The Agrarian Policy of the Russian Socialist - Revolutionary Party, Cambridge 1976.
Piątkowski W., Myśl agrarystyczna Stanisława Milkowskiego, Warszawa 1983.
Piątkowski W., Wokół idei agraryzmu, Warszawa 1993.
Pure J., Liberałowie i kwestia agrarna w rosyjskiej dumie państwowej, Rzeszów 1986.
Radkey O. H., The Agrarian Foes of Bolshevism, New York 1958.
Rural Protest, Peasant Movements and Social Change, ed. H. A. Landesberger, New York 1974.
Simmons E. J. (ed.), Continuity and Change in Russian and Soviet Thought, New York 1955.
Śliwa M. (red.), Z perspektywy osiemdziesięciu lat, Kraków 1988.
Świętochowski A., Historia chłopów polskich w zarysie, t. 1-2, Lwów 1925-1928.
Wasilewski T., Historia Bułgarii, Ossolineum 1988.
Włodyka T., Trzecia droga w myśli II Rzeczyposplitej, Kraków 1994.
Zaleski A., Agraryzm. Próba izolacji i syntezy ludowej myśli politycznej, Warszawa 1937.
Ziembiński J., Koncepcje społeczno-ekonomiczne polskich agrarystów (praca nie publikowana;
w zbiorach Biblioteki UMCS).
Żurawicki S., Myśl ekonomiczno-polityczna w Polsce okresu międzywojennego, Warszawa 1970.